Đô thị cần chuyển từ mở rộng không gian sang nâng cao chất lượng tăng trưởng
Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế từ 10%/năm trở lên trong giai đoạn tới, phát triển đô thị đang đứng trước yêu cầu thay đổi căn bản về tư duy và phương thức tổ chức. Đô thị không đơn thuần là nơi tập trung dân cư, hoạt động sản xuất, kinh doanh hay hệ thống công trình hạ tầng, mà phải trở thành không gian tạo ra năng suất, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và hình thành những động lực tăng trưởng mới cho nền kinh tế.
Đây cũng là vấn đề trọng tâm được đặt ra tại Diễn đàn Phát triển bền vững đô thị Việt Nam 2026, tổ chức ngày 6/11 với chủ đề “Mô hình phát triển đô thị đóng góp cho tăng trưởng quốc gia”. Các nội dung thảo luận tập trung vào đổi mới quy hoạch và mô hình phát triển đô thị, nâng cao năng lực thích ứng với biến đổi khí hậu, đồng thời thúc đẩy quản trị thông minh dựa trên dữ liệu. Ba trụ cột này có quan hệ mật thiết, quyết định khả năng vận hành và sức cạnh tranh của hệ thống đô thị trong giai đoạn mới.
Theo ông Nguyễn Ngọc Tuấn, Phó trưởng Ban Chính sách Chiến lược Trung ương, Đại hội XIV của Đảng đã xác định mục tiêu phát triển nhanh, bền vững, phấn đấu đạt tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân từ 10%/năm trở lên trong giai đoạn 2026-2030 và những năm tiếp theo. Mục tiêu này phải gắn với ổn định kinh tế vĩ mô, cải thiện năng suất, chất lượng, hiệu quả và sức cạnh tranh của nền kinh tế. Trong đó, đô thị hóa và phát triển đô thị giữ vị trí quan trọng đối với việc hiện thực hóa các định hướng phát triển quốc gia.
Nhìn lại 40 năm đổi mới, hệ thống đô thị Việt Nam đã có những bước phát triển đáng kể. Các chủ trương, chính sách và thể chế về phát triển đô thị từng bước được hoàn thiện, tạo nền tảng cho việc tổ chức lại không gian và nâng cao chất lượng đô thị hóa. Đến nay, cả nước có 910 đô thị, trong đó gồm 2 đô thị loại đặc biệt, 7 đô thị loại I và 901 đô thị loại II, III. Hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội và diện mạo đô thị tại nhiều địa phương được cải thiện, góp phần nâng cao đời sống người dân, thúc đẩy kết nối giữa thành thị và nông thôn.
Dù vậy, quy mô phát triển chưa đồng nghĩa với hiệu quả tăng trưởng. Ông Nguyễn Ngọc Tuấn chỉ ra rằng chất lượng đô thị hóa vẫn chưa tương xứng với tiềm năng, công tác quy hoạch và tổ chức thực hiện còn hạn chế, hạ tầng thiếu đồng bộ, trong khi năng lực quản trị và khả năng chống chịu trước các rủi ro ngày càng bộc lộ những điểm yếu.
Thực trạng này cũng được Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Tường Văn đề cập khi phân tích xu hướng phát triển đô thị trên thế giới. Theo ông, giá trị của một đô thị hiện đại không thể chỉ đo bằng diện tích, dân số hay số lượng công trình được xây dựng, mà phải được đánh giá thông qua chất lượng quy hoạch, năng lực quản trị, năng suất khai thác nguồn lực và khả năng tạo dựng môi trường thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp.
Từ thực tiễn Hà Nội và TP.HCM, có thể thấy đổi mới mô hình đô thị không chỉ dừng ở việc điều chỉnh địa giới hay mở rộng không gian xây dựng. Quan trọng hơn là tổ chức lại các hoạt động kinh tế, phát huy lợi thế của từng khu vực và tạo ra những động lực phát triển có khả năng lan tỏa. Nếu tiếp tục phụ thuộc vào khai thác đất đai, gia tăng vốn đầu tư và xây dựng công trình, đô thị sẽ khó duy trì tốc độ tăng trưởng cao trong dài hạn, nhất là khi các vấn đề ùn tắc giao thông, ngập úng và ô nhiễm môi trường vẫn chưa được giải quyết triệt để.
Trên cơ sở đó, Thứ trưởng Nguyễn Tường Văn nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ phát triển theo chiều rộng sang chiều sâu, lấy năng suất, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và hiệu quả sử dụng tài nguyên làm nền tảng. Đồng thời, chất lượng sống của người dân cần được xem là tiêu chí quan trọng để đánh giá thành công của quá trình đô thị hóa. Một đô thị phát triển không chỉ cần tăng trưởng kinh tế mà còn phải bảo đảm khả năng tiếp cận nhà ở, giao thông công cộng, dịch vụ thiết yếu, không gian xanh và cơ hội phát triển bình đẳng.
Cùng với đổi mới mô hình tăng trưởng, chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và thích ứng với biến đổi khí hậu phải được tích hợp xuyên suốt trong quy hoạch, đầu tư và vận hành đô thị. Việc xây dựng hạ tầng xanh, giao thông công cộng, sử dụng năng lượng hiệu quả cần đi cùng ứng dụng dữ liệu và trí tuệ nhân tạo để nâng cao năng lực dự báo, điều hành. Đây cũng là những yêu cầu đặt ra đối với phương thức quản trị khi Việt Nam triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp.
Theo ông Trần Quốc Thái, Cục trưởng Cục Phát triển đô thị, để đổi mới mô hình tăng trưởng đô thị trong giai đoạn mới, cần tập trung thực hiện ba nhiệm vụ trọng tâm từ nay đến năm 2030, gồm phát triển đô thị thông minh, xây dựng đô thị thích ứng với biến đổi khí hậu và cải tạo, tái thiết đô thị gắn với mô hình phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng (TOD).
Hà Nội cụ thể hóa tăng trưởng xanh bằng quản trị môi trường và kinh tế tuần hoàn
Những yêu cầu đổi mới mô hình phát triển đô thị đang được cụ thể hóa tại nhiều địa phương, trong đó Hà Nội xác định bảo vệ môi trường và chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu là một trong những nền tảng quan trọng để xây dựng Thủ đô bền vững.
Theo Kế hoạch số 419/KH-UBND ngày 26/10/2026 của UBND thành phố Hà Nội, triển khai Chương trình số 21-CTr/TU ngày 09/10/2026 của Thành ủy, thành phố đặt mục tiêu đến năm 2030 nâng cao năng lực quản trị môi trường, chủ động phòng ngừa và ứng phó với thiên tai, sự cố môi trường, đồng thời bảo vệ sức khỏe, tài sản và sinh kế của người dân. Trọng tâm là kiểm soát các nguồn gây ô nhiễm lớn, xử lý và phục hồi những khu vực suy thoái, cải thiện chất lượng môi trường sống và hạn chế đà suy giảm đa dạng sinh học.
Xa hơn, đến năm 2045, Hà Nội hướng tới một không gian đô thị hài hòa với thiên nhiên, có hệ thống quản trị môi trường hiện đại, dữ liệu được kết nối thống nhất và năng lực chống chịu cao trước những tác động của khí hậu. Kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và kinh tế các-bon thấp được xác định là những phương thức phát triển quan trọng, đóng góp vào mục tiêu phát thải ròng bằng 0 của Việt Nam vào năm 2050.
Để hiện thực hóa định hướng này, thành phố đặt vấn đề bảo vệ môi trường trong mối liên hệ với quy hoạch không gian và tổ chức hoạt động kinh tế. Các giải pháp kiểm soát chất lượng không khí, đất, nước mặt và nước ngầm được triển khai đồng thời với mở rộng thu gom, xử lý nước thải, cải thiện vệ sinh và cảnh quan đô thị. Đặc biệt, công tác quy hoạch làng nghề được gắn với yêu cầu xử lý ô nhiễm, phục hồi môi trường và hỗ trợ chuyển đổi ngành nghề, tạo việc làm tại những khu vực sản xuất không còn phù hợp hoặc đã mai một.
Đây là hướng tiếp cận có ý nghĩa đối với Hà Nội, nơi các làng nghề truyền thống, khu dân cư và vùng sản xuất nông nghiệp ven đô cùng tồn tại trong không gian phát triển ngày càng mở rộng. Bảo tồn giá trị văn hóa, duy trì sinh kế và cải thiện môi trường cần được giải quyết đồng thời, thay vì xem đây là những nhiệm vụ tách biệt. Thành phố cũng chú trọng bảo vệ rừng, khu bảo tồn, hành lang sinh thái, đất ngập nước, sông, hồ và các nguồn gen quý hiếm; sử dụng tiết kiệm tài nguyên đất, nước, khoáng sản trên cơ sở ứng dụng công nghệ số.
Một yêu cầu khác là nâng cao năng lực chống chịu của hệ thống hạ tầng trước những rủi ro khí hậu. Đầu tư thoát nước, chống ngập, xử lý nước thải phải được kết hợp với phát triển mạng lưới thu gom, trung chuyển, tái chế và xử lý chất thải. Hệ thống quan trắc, dữ liệu dự báo và cảnh báo môi trường, thiên tai cũng cần được tăng cường để chuyển hoạt động quản lý từ xử lý hậu quả sang nhận diện, phòng ngừa rủi ro từ sớm.
Không chỉ tập trung vào hạ tầng và công nghệ, Kế hoạch số 419/KH-UBND còn đặt trọng tâm vào thay đổi hành vi xã hội. Hà Nội định hướng lan tỏa văn hóa môi trường thông qua các phong trào và mô hình xanh tại cơ quan, trường học, doanh nghiệp, nơi làm việc và khu dân cư. Việc nhân rộng các mô hình “Cơ quan, đơn vị xanh - sạch - đẹp”, “Trường học xanh - sạch - đẹp”, “Doanh nghiệp, cơ sở sản xuất xanh - sạch - đẹp” hay “Tổ dân phố xanh - sạch - đẹp” nhằm đưa trách nhiệm bảo vệ môi trường trở thành một phần trong hoạt động thường nhật của cộng đồng.
Trong lĩnh vực kinh tế, thành phố khuyến khích doanh nghiệp áp dụng mô hình 3R (giảm thiểu, tái sử dụng, tái chế), hệ thống quản lý môi trường và năng lượng, qua đó giảm chất thải, phát thải khí nhà kính và thúc đẩy thị trường sản phẩm, dịch vụ xanh. Các mô hình nông nghiệp đô thị, trang trại trải nghiệm, nông nghiệp giáo dục cũng được khuyến khích phát triển phù hợp với sức chịu tải môi trường. Đáng chú ý, du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng và du lịch làng nghề được định hướng kết nối thành những tuyến trải nghiệm xanh, dựa trên nguyên tắc “Không rác thải - Không phát thải - Tái sử dụng”.
Để bảo đảm các mục tiêu không dừng lại ở định hướng, Hà Nội xác định phải thay đổi phương thức điều hành, chuyển từ ứng phó thụ động sang chủ động phòng ngừa, từ quản lý hành chính sang quản trị dựa trên dữ liệu, đánh giá rủi ro và sức chịu tải môi trường. Thành phố đồng thời nghiên cứu đa dạng hóa nguồn vốn thông qua tín dụng xanh, trái phiếu xanh đô thị và các cơ chế huy động tài chính theo kết quả đầu ra, ưu tiên cho hạ tầng môi trường, giao thông xanh, năng lượng sạch và các dự án giảm phát thải.
Trong lĩnh vực sản xuất, Hà Nội đặt mục tiêu 100% doanh nghiệp 100% vốn nhà nước thuộc phạm vi quản lý áp dụng quản trị doanh nghiệp hiện đại trên nền tảng số và có kế hoạch giảm phát thải khí nhà kính; phấn đấu tối thiểu 70% doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ cổ phần hoặc vốn chi phối có kế hoạch chuyển đổi năng lượng xanh. Cùng với đó là định hướng tái cơ cấu công nghiệp theo hướng gia tăng tỷ trọng công nghệ cao, công nghệ số, công nghệ xanh, phát triển công nghiệp tái chế, vật liệu mới và thiết bị tiết kiệm năng lượng.
Đặc biệt, việc chuẩn hóa và kết nối dữ liệu môi trường với quy hoạch, giao thông, thoát nước, năng lượng và hạ tầng đô thị sẽ tạo nền tảng cho quản trị tổng thể. Năng lực kiểm kê, đo đạc, báo cáo, thẩm định và quản lý tín chỉ các-bon cũng được chú trọng nhằm phục vụ kiểm soát phát thải và quá trình chuyển đổi xanh.
Từ những định hướng tại Diễn đàn Phát triển bền vững đô thị Việt Nam 2026 đến chương trình hành động của Hà Nội, có thể thấy phát triển đô thị trong giai đoạn mới cần được nhìn nhận như một quá trình chuyển đổi toàn diện, trong đó tăng trưởng kinh tế, bảo vệ hệ sinh thái và nâng cao chất lượng sống phải bổ trợ cho nhau. Khi quy hoạch được tổ chức hiệu quả, hạ tầng có khả năng chống chịu, quản trị dựa trên dữ liệu và nguồn lực được phân bổ hợp lý, đô thị mới có thể phát huy đầy đủ vai trò là động lực tăng trưởng, đồng thời bảo đảm nền tảng phát triển bền vững trong dài hạn.
