Nâng giá trị sản phẩm làng nghề từ đổi mới công nghệ và sản xuất xanh

Từ lợi thế làng nghề đến giá trị kinh tế gia tăng

Công nghiệp nông thôn từ lâu đã gắn liền với nguồn nguyên liệu, lao động và những ngành nghề đặc trưng của từng địa phương. Đặc biệt, tại những vùng có truyền thống sản xuất lâu đời, tri thức bản địa, kỹ năng của người thợ và bản sắc văn hóa đã trở thành những yếu tố tạo nên sự khác biệt cho sản phẩm. Tuy nhiên, lợi thế về tài nguyên và nghề truyền thống sẽ khó chuyển hóa thành sức cạnh tranh dài hạn nếu hoạt động sản xuất vẫn chủ yếu dựa vào gia công, sơ chế, tiêu hao nhiều nguyên liệu và chưa chú trọng nâng cao giá trị sau chế biến.

Quyết định số 150/QĐ-TTg ngày 28/1/2022 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược phát triển nông nghiệp và nông thôn bền vững giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 đã xác định định hướng xây dựng nền nông nghiệp hiện đại, hiệu quả, bền vững, có sức cạnh tranh cao; đồng thời phát triển khu vực nông thôn theo hướng xanh, sạch, đẹp và văn minh. Định hướng này không chỉ liên quan đến hoạt động trồng trọt, chăn nuôi mà còn đặt ra yêu cầu đổi mới đối với các ngành công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và hoạt động chế biến tại khu vực nông thôn.

Thực tế tại Hà Nội cho thấy tiềm năng phát triển công nghiệp nông thôn được hình thành từ hệ thống làng nghề phong phú cùng bề dày văn hóa của vùng đất Thăng Long. Thành phố hiện có hơn 1.350 làng nghề và làng có nghề, trong đó 318 làng nghề được công nhận theo tiêu chí của Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Các lĩnh vực sản xuất khá đa dạng, từ mây tre đan, đồ gỗ mỹ nghệ, vàng bạc, kim khí đến gốm sứ, sơn mài, khảm trai, dệt lụa, thêu ren và hoa nghệ thuật.

Không chỉ tạo ra sản phẩm phục vụ tiêu dùng, những ngành nghề này còn lưu giữ kỹ thuật thủ công, kinh nghiệm sản xuất và dấu ấn văn hóa của từng vùng. Các sản phẩm từ Bát Tràng, Hạ Thái, Phú Vinh hay Vạn Phúc là những ví dụ cho khả năng kết hợp giữa giá trị truyền thống với nhu cầu thị trường hiện đại. Khi được đầu tư đúng hướng, những yếu tố vốn được xem là lợi thế văn hóa hoàn toàn có thể trở thành nguồn lực kinh tế, góp phần xây dựng thương hiệu địa phương và mở rộng thị trường tiêu thụ.

Tuy nhiên, để khai thác hiệu quả nguồn lực này, các cơ sở sản xuất cần thay đổi cách tiếp cận đối với tài nguyên và quy trình tạo ra sản phẩm. Thay vì chỉ tăng sản lượng thông qua việc sử dụng thêm nguyên liệu, chuyển đổi xanh hướng đến nâng cao giá trị thu được trên mỗi đơn vị đầu vào. Điều đó có thể thực hiện thông qua chế biến sâu nông sản, cải tiến thiết kế, nâng hiệu suất sử dụng gỗ, tận dụng phế liệu hoặc phát triển những sản phẩm mới từ phụ phẩm sản xuất.

Chẳng hạn, trong chế biến nông sản, vỏ, hạt và bã sau chế biến có thể trở thành nguyên liệu cho những dòng sản phẩm khác thay vì bị thải bỏ. Với ngành thủ công mỹ nghệ, việc sử dụng vật liệu tái tạo, cải tiến công đoạn nhuộm và xử lý nguyên liệu không chỉ giảm tác động môi trường mà còn tạo thêm giá trị cho sản phẩm. Trong lĩnh vực chế biến gỗ, kiểm soát nguồn gốc đầu vào và tận dụng tối đa phần nguyên liệu sau gia công giúp giảm chi phí, hạn chế lãng phí tài nguyên.

Đổi mới công nghệ, kết nối chuỗi giá trị và xây dựng thương hiệu

Những chuyển biến tại các làng nghề Hà Nội cho thấy đổi mới công nghệ đang tạo ra những thay đổi rõ nét về năng suất và chất lượng sản phẩm. Thông qua các chương trình khuyến công, nhiều cơ sở đã được hỗ trợ đầu tư máy móc, thiết bị và cải tiến quy trình sản xuất. Tại Bát Tràng, Hạ Thái, Phú Vinh và Vạn Phúc, một số đơn vị đã đưa vào sử dụng lò nung khí hóa, hệ thống sấy tự động, máy cắt CNC cùng các loại vật liệu thân thiện với môi trường.

Việc ứng dụng thiết bị hiện đại giúp năng suất lao động tại một số cơ sở tăng khoảng 25%-30%, tỷ lệ sản phẩm lỗi giảm xuống dưới 5%, đồng thời tiết kiệm chi phí vận hành và năng lượng. Một số sản phẩm còn từng bước đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu châu Âu (CE) và đạt chứng nhận sản phẩm xanh. Đây là những chuyển biến quan trọng, cho thấy việc kết hợp kỹ thuật truyền thống với công nghệ mới có thể giúp các cơ sở sản xuất nông thôn cải thiện chất lượng và mở rộng khả năng tiếp cận thị trường.

Năm 2024, Hà Nội có nhiều sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp Thành phố, trong đó 19 sản phẩm được công nhận ở cấp khu vực phía Bắc. Danh sách này có nhiều sản phẩm mang đậm dấu ấn nghề truyền thống như bình gốm vẽ hoa cúc - chim trĩ, bộ bát tre đan hoa thị, tranh khảm trai Cửu ngư quần hội, tranh gỗ lý ngư vọng nguyệt, ghế bập bênh mây tre đan, hộp sơn mài họa tiết đan tre, khay trà khảm trai và các sản phẩm đan guột, đan mây.

Bên cạnh đó, nhiều sản phẩm của Hà Nội cũng được bình chọn ở cấp quốc gia, góp phần vào kim ngạch xuất khẩu nhóm hàng thủ công mỹ nghệ của cả nước đạt hơn 3 tỷ USD mỗi năm. Những kết quả này cho thấy sản phẩm công nghiệp nông thôn không chỉ có khả năng khai thác thị trường nội địa mà còn sở hữu dư địa lớn trong hoạt động xuất khẩu, du lịch và phân phối quốc tế.

Dù vậy, khả năng cạnh tranh của các cơ sở sản xuất không thể chỉ được quyết định bằng máy móc hay chất lượng riêng lẻ của từng sản phẩm. Trong bối cảnh thị trường ngày càng chú trọng tính minh bạch, người tiêu dùng và nhà phân phối quan tâm nhiều hơn đến nguồn gốc nguyên liệu, quy trình chế biến, mức tiêu hao tài nguyên và trách nhiệm môi trường. Đặc biệt, với hàng hóa xuất khẩu, các yêu cầu về an toàn, tiêu chuẩn chất lượng và khả năng truy xuất nguồn gốc đang trở thành điều kiện quan trọng để duy trì thị trường.

Theo Sở Công Thương Hà Nội, phát triển sản phẩm công nghiệp nông thôn cần dựa trên sự kết hợp giữa ba yếu tố: lợi thế địa phương, đổi mới sáng tạo và liên kết chuỗi giá trị. Trong đó, nguồn lực bản địa tạo nên tính đặc trưng, đổi mới công nghệ và thiết kế giúp gia tăng giá trị, còn liên kết sản xuất - tiêu thụ tạo điều kiện duy trì đầu ra ổn định và phân chia lợi ích giữa các chủ thể tham gia.

Định hướng này cũng cho thấy chính sách hỗ trợ công nghiệp nông thôn cần được triển khai theo hướng đồng bộ hơn. Thay vì chỉ tập trung vào đầu tư máy móc cho từng cơ sở, cần mở rộng hỗ trợ sang xây dựng vùng nguyên liệu, tư vấn công nghệ, quản trị sản xuất, tiêu chuẩn chất lượng, thiết kế bao bì, phát triển thương hiệu và xúc tiến thương mại. Đối với những đơn vị có quy mô nhỏ, hợp tác xã, doanh nghiệp đầu mối hoặc tổ chức trung gian có thể đảm nhận vai trò tập hợp nguyên liệu, thống nhất quy trình, kiểm soát chất lượng và kết nối với hệ thống phân phối.

Chuyển đổi số cũng có thể trở thành công cụ hỗ trợ quan trọng trong quá trình này. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu về nguồn nguyên liệu, quy trình sản xuất, tiêu chuẩn và hành trình sản phẩm giúp nâng cao khả năng truy xuất, đồng thời tạo thêm cơ sở để doanh nghiệp chứng minh chất lượng với đối tác. Đối với sản phẩm làng nghề, câu chuyện về lịch sử hình thành, kỹ thuật chế tác và bản sắc văn hóa sẽ có sức thuyết phục hơn khi được bảo chứng bằng thông tin minh bạch về chất lượng và quy trình sản xuất.

Các chuyên gia cho rằng, lợi thế lớn nhất của Hà Nội nằm ở sự đa dạng ngành nghề cùng nền tảng truyền thống được tích lũy qua nhiều thế hệ. Nếu được quy hoạch và hỗ trợ phù hợp, sản phẩm công nghiệp nông thôn không chỉ tạo nguồn thu nhập cho người dân mà còn có thể trở thành tài sản văn hóa, góp phần nhận diện thương hiệu của Thủ đô trên thị trường trong nước và quốc tế.

Về lâu dài, phát triển công nghiệp nông thôn theo hướng xanh cần được đặt trong mối liên hệ với quy hoạch vùng nguyên liệu, du lịch, thương mại và đào tạo lao động. Khi người sản xuất được tiếp cận công nghệ phù hợp, có đủ năng lực đáp ứng tiêu chuẩn và được kết nối với thị trường, những giá trị truyền thống sẽ có thêm điều kiện để phát triển trong môi trường kinh doanh hiện đại.

Từ những sản phẩm thủ công được tạo nên bởi bàn tay người thợ đến các mặt hàng chế biến có hàm lượng công nghệ cao hơn, công nghiệp nông thôn đang đứng trước cơ hội chuyển mình về chất. Việc sử dụng tài nguyên hiệu quả, giảm chất thải, nâng cao chất lượng và phát triển thương hiệu sẽ giúp các địa phương khai thác tốt hơn nguồn lực sẵn có. Qua đó, chuyển đổi xanh không chỉ mở rộng không gian tăng trưởng cho kinh tế nông thôn mà còn góp phần gìn giữ nghề truyền thống, nâng cao thu nhập và đưa sản phẩm mang bản sắc Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.