Không gian lễ hội đậm màu văn hóa truyền thống
Dự lễ khai hội có Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Mai Sơn; Hòa thượng Thích Thanh Phụng, Ủy viên Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Trưởng Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Bắc Ninh; cùng lãnh đạo các sở, ban, ngành và đông đảo Nhân dân.
Chùa Bút Tháp, tên chữ là Ninh Phúc tự, nằm bên bờ Nam sông Đuống, thuộc tổ dân phố Bút Tháp, phường Trí Quả. Đây là một trong những công trình Phật giáo cổ tiêu biểu còn giữ được gần như nguyên vẹn kiến trúc truyền thống đặc sắc của vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Theo các tài liệu lịch sử, chùa được khởi dựng từ rất sớm, đến thời Trần trở thành nơi tu hành của Thiền sư Huyền Quang – vị tổ thứ ba của Thiền phái Trúc Lâm. Sang thời Lê Trung Hưng, chùa được trùng tu và mở rộng quy mô lớn dưới sự bảo trợ của Thái hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc.
Toàn bộ công trình được xây dựng theo kiểu “nội công ngoại quốc”, bố cục đăng đối trên một trục thần đạo kéo dài từ Tam quan, Gác chuông đến Tiền đường, Thượng điện, Tích Thiện Am, Phủ thờ và Hậu đường. Hai dãy hành lang mỗi bên gồm 26 gian nối dài tạo nên quần thể kiến trúc bề thế nhưng vẫn giữ được vẻ thanh tịnh, cổ kính.
Bao quanh khu nội tự là hệ thống vườn tháp với nhiều tháp gạch, tháp đá cổ như tháp Báo Nghiêm, tháp Tôn Đức, tháp Tâm Hoa, tháp Ni Châu… Đặc biệt, năm 2009, trong quá trình trùng tu tháp Tôn Đức, người ta phát hiện hai quyển sách đồng được cho là do Hoàng hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc cho làm để an táng cùng nhà sư Minh Hành khi ông viên tịch năm 1659.
Di sản kiến trúc, nghệ thuật và tâm linh đặc sắc
Không chỉ nổi bật về kiến trúc, chùa Bút Tháp còn lưu giữ hệ thống di vật quý có niên đại từ thế kỷ XVII – XVIII cùng 4 bảo vật quốc gia gồm tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay, tòa Cửu phẩm liên hoa, bộ tượng Tam Thế và Hương án.
Trong đó, tượng Quan Âm thiên thủ thiên nhãn được xem là kiệt tác điêu khắc gỗ của nghệ thuật Việt Nam thế kỷ XVII. Pho tượng có 11 đầu, 42 tay lớn cùng hàng trăm cánh tay nhỏ xếp thành vòng hào quang, mỗi lòng bàn tay đều chạm một con mắt, thể hiện tư tưởng từ bi cứu độ của Phật giáo.
Tòa Cửu phẩm liên hoa – công trình gỗ chín tầng có thể quay – cũng là một dấu ấn nghệ thuật hiếm có còn được bảo tồn đến hôm nay. Những đường chạm khắc tinh xảo trên hương án hay bộ tượng Tam Thế cho thấy trình độ tạo tác điêu luyện của nghệ nhân xưa.
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật, chùa Bút Tháp được xếp hạng Di tích quốc gia từ năm 1962 và được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt vào năm 2013.
Gắn liền với ngôi chùa là dấu ấn của Thiền sư Minh Hành – người có công lớn trong việc phát triển chùa Bút Tháp vào thế kỷ XVII. Sau khi theo Hòa thượng Chuyết Chuyết từ vùng Thuận Hóa ra Thăng Long hoằng pháp, ông về trụ trì chùa Bút Tháp và gắn bó với nơi đây cho đến khi viên tịch năm 1659. Cùng với Hòa thượng Chuyết Chuyết, ông được tôn là Tổ Đệ Nhất và Tổ Đệ Nhị của chùa.
Lễ hội chùa Bút Tháp được tổ chức hằng năm từ ngày 22 đến 24 tháng 3 âm lịch, gắn với ngày viên tịch của Thiền sư Minh Hành và cũng là dịp tưởng niệm các vị sư tổ qua nhiều thời kỳ.
Trong những ngày lễ hội, phần lễ diễn ra trang nghiêm với các nghi thức truyền thống như lễ cúng Phật, dâng hương, tế cầu phúc, lễ cúng Tổ… Bên ngoài khu nội tự, không khí phần hội lại sôi nổi với nhiều hoạt động văn hóa, thể thao như cờ tướng, bóng bàn, thi thả chim bồ câu, biểu diễn chèo và giao lưu nghệ thuật dân gian, thu hút nhiều đoàn khách từ Hà Nội, Hưng Yên cùng các địa phương lân cận.
Không chỉ là sinh hoạt văn hóa cộng đồng, lễ hội còn góp phần quảng bá hình ảnh vùng đất Trí Quả – nơi được xem là cái nôi Phật giáo cổ của Việt Nam. Bên cạnh chùa Bút Tháp, địa phương còn sở hữu nhiều di tích nổi tiếng như chùa Dâu, thành cổ Luy Lâu và hệ thống chùa Tứ Pháp, tạo nên quần thể di sản đặc sắc của vùng đất Kinh Bắc.
Trải qua nhiều biến động lịch sử, chùa Bút Tháp vẫn được gìn giữ gần như nguyên vẹn, trở thành điểm nhấn nổi bật trên bản đồ du lịch văn hóa – tâm linh của Bắc Ninh. Mỗi mùa lễ hội, dòng người tìm về nơi đây không chỉ để chiêm bái, hành hương mà còn để cảm nhận chiều sâu văn hóa, lịch sử lắng đọng trong từng mái ngói, pho tượng và không gian cổ kính của một di sản hàng trăm năm tuổi.
