Cộng đồng gìn giữ di sản, nối dài giá trị hôm nay
Theo sử liệu và truyền thuyết, Cao Lỗ là vị tướng tài ba dưới triều An Dương Vương, nổi tiếng với tài thao lược và sáng tạo quân khí. Ông được cho là người sáng tạo nỏ thần liên châu, đồng thời tham gia xây dựng thành Cổ Loa – công trình phòng thủ kiên cố bậc nhất thời cổ đại. Những dấu tích ấy, dù pha trộn giữa lịch sử và huyền thoại, vẫn cho thấy tư duy quân sự sớm định hình trong tiến trình giữ nước của người Việt xưa.
Đền thờ và lăng mộ Cao Lỗ Vương nằm ở thôn Đại Trung, trên dải đất bãi bồi hướng ra vùng Lục Đầu Giang. Không gian cổ kính, trầm mặc, lưu giữ nhiều hiện vật từ thời Lê, Nguyễn, tạo nên một quần thể di tích vừa có giá trị lịch sử, vừa giàu ý nghĩa kiến trúc. Qua nhiều biến động, nơi đây vẫn là điểm tựa tâm linh, đồng thời là “địa chỉ đỏ” để giáo dục truyền thống cho các thế hệ.
Lễ hội hằng năm quy tụ tám làng vùng Đại Than: Đại Trung, Đông Trung, Bình Than, Tiểu Than, Văn Than, Phù Than, Kênh Phố và Mỹ Lộc. Sự tham gia đồng đều của các làng không chỉ duy trì nghi thức cổ truyền mà còn phản ánh mối liên kết cộng đồng bền chặt đã tồn tại qua nhiều đời.
Phần lễ diễn ra trong ba ngày, từ mồng 8 đến 10 tháng Ba âm lịch. Mở đầu là nghi thức Mộc Dục – tắm tượng, thay lễ phục cho thần. Tiếp đó là lễ yết lăng, dâng hương tưởng niệm. Nổi bật nhất là các đoàn rước kiệu từ các làng về đền, kéo dài hàng cây số. Cờ hội, tàn lọng, kiệu long đình hòa trong tiếng trống chiêng, tạo nên không khí vừa linh thiêng, vừa rộn ràng. Thứ tự rước kiệu được duy trì theo tục truyền lâu đời, phản ánh lịch sử hình thành và quan hệ cộng đồng giữa các làng trong vùng.
Trong ngày chính hội, nghi thức tế lễ được tổ chức trang nghiêm, với sự tham dự của đại biểu, các dòng họ và đông đảo người dân. Những bài chúc văn vang lên giữa không gian cổ kính, không chỉ là lời tri ân tiền nhân mà còn gợi nhắc trách nhiệm kế tục truyền thống.
Phần hội mở ra một không gian khác, sôi nổi và gần gũi hơn. Các trò chơi dân gian như đấu vật, kéo co, cờ tướng, tổ tôm điếm thu hút đông đảo người tham gia. Cùng với đó là những làn điệu quan họ, tích chèo, múa rối nước… làm dày thêm lớp văn hóa Kinh Bắc trong lòng lễ hội. Không chỉ để vui, những hoạt động này góp phần giữ lại nếp sinh hoạt truyền thống trong đời sống hiện đại.
Những năm gần đây, lễ hội thu hút ngày càng nhiều du khách thập phương. Không ít người tìm về không chỉ để dâng hương mà còn góp công, góp của trùng tu di tích. Đặc biệt, con cháu họ Cao trên khắp cả nước cũng hội tụ về đây mỗi mùa hội, như một cuộc trở về mang tính huyết thống và ký ức.
Với sự quan tâm của Đảng và Nhà nước, khu di tích đền và lăng mộ Cao Lỗ Vương đã được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa quốc gia từ năm 2005. Những đợt trùng tu, tôn tạo liên tục những năm gần đây giúp không gian di tích ngày càng khang trang, song vẫn giữ được dáng vẻ cổ kính vốn có.
Năm nay, lễ hội diễn ra từ 25 đến 27/4 (tức 9–11/3 âm lịch), tại khu vực đền, đình và lăng mộ thuộc thôn Tiểu Than và Đại Trung. Bên cạnh phần lễ theo nghi thức truyền thống, phần hội được mở rộng với các hoạt động trưng bày sản phẩm làng nghề, OCOP, giao lưu văn nghệ quần chúng… tạo thêm điểm nhấn cho du khách.
Không chỉ là một lễ hội, Cao Lỗ Vương dần trở thành biểu tượng văn hóa của vùng Kinh Bắc, nơi những lớp trầm tích lịch sử, tín ngưỡng và đời sống cộng đồng đan xen. Trong nhịp sống hiện đại, việc duy trì một không gian lễ hội như vậy không chỉ là bảo tồn quá khứ, mà còn là cách để hiện tại tìm thấy sự kết nối với chính mình.
