[eMagazine] Phụ phẩm nông nghiệp và bài toán gia tăng giá trị sau thu hoạch

Theo các số liệu được công bố, mỗi năm Việt Nam tạo ra khoảng 150 triệu tấn phụ phẩm nông nghiệp, song tỷ lệ được tái sử dụng mới đạt khoảng 40-50%. Khoảng cách giữa lượng phụ phẩm phát sinh và khả năng khai thác cho thấy dư địa phát triển kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp còn rất lớn. Thay vì chỉ tập trung xử lý phần phát sinh sau sản xuất, việc tổ chức lại các dòng nguyên liệu để đưa trở lại chuỗi giá trị có thể giúp giảm nhu cầu sử dụng tài nguyên mới, tiết kiệm chi phí và tạo thêm nguồn thu.

Tại Vĩnh Long, câu chuyện tận dụng vỏ dừa làm nhiên liệu sinh khối đang được Công ty TNHH Chế biến Dừa Lương Quới nghiên cứu theo hướng này. Theo báo cáo của ngành nông nghiệp và môi trường tỉnh năm 2026, địa phương có khoảng 122.870 ha dừa, chiếm trên 61% diện tích dừa cả nước, cùng khoảng 183 doanh nghiệp chế biến. Quy mô vùng nguyên liệu và hoạt động chế biến lớn đồng nghĩa với lượng phụ phẩm đáng kể được tạo ra, đặt ra yêu cầu tìm kiếm những phương án khai thác hiệu quả hơn.

Ông Nguyễn Trường Thịnh, Phó Tổng Giám đốc kinh doanh Công ty TNHH Chế biến Dừa Lương Quới, cho biết doanh nghiệp đang nghiên cứu khả năng sử dụng vỏ dừa làm nhiên liệu sinh khối. Nhà máy hiện cải tạo hệ thống lò hơi công suất khoảng 20 tấn hơi/giờ để phục vụ quá trình thử nghiệm. Đây là hướng tiếp cận gắn trực tiếp nguồn phụ phẩm với nhu cầu năng lượng của cơ sở chế biến, thay vì phải đưa toàn bộ nguyên liệu phát sinh ra khỏi nhà máy để xử lý.

Động lực của phương án này xuất phát từ nhu cầu sử dụng hơi nước trong nhiều công đoạn như gia nhiệt, thanh trùng, cô đặc và sấy sản phẩm. Nhiên liệu lò hơi vì vậy có ảnh hưởng đáng kể đến chi phí vận hành. Khảo sát ban đầu của doanh nghiệp cho thấy giá vỏ dừa khoảng 50.000 đồng/120 vỏ. Với giả định mỗi vỏ khô có trọng lượng bình quân 0,4 kg, mức giá quy đổi vào khoảng 1.041 đồng/kg, thấp hơn giá trấu viên từng được khảo sát ở mức 1.920-2.500 đồng/kg.

Dù có lợi thế về giá mua ban đầu, việc lựa chọn vỏ dừa làm nhiên liệu vẫn cần được đánh giá trên tổng chi phí tạo hơi. Độ ẩm, nhiệt trị, kích thước nguyên liệu, khả năng cấp liệu và hiệu suất thiết bị đều ảnh hưởng đến lượng nhiên liệu tiêu hao. Nếu phải đầu tư nhiều cho khâu băm, sấy, phân loại và vận chuyển, lợi thế về giá có thể bị thu hẹp. Do đó, Dừa Lương Quới dự kiến phân tích các đặc tính của nguyên liệu, đánh giá khả năng thu gom, lưu trữ và thử nghiệm điều kiện vận hành nhằm xác định mức tiêu hao phù hợp.

Bên cạnh hiệu quả kinh tế, doanh nghiệp cũng phải kiểm soát bụi, khí thải, tro xỉ và tình trạng đóng xỉ trên bề mặt truyền nhiệt. Việc thay đổi nhiên liệu chỉ có ý nghĩa khi hệ thống vẫn bảo đảm cung cấp hơi ổn định, không làm gián đoạn sản xuất và đáp ứng yêu cầu môi trường. Doanh nghiệp cũng không hướng tới sử dụng toàn bộ vỏ dừa để đốt, mà ưu tiên tách riêng những phần có thể chế biến thành sản phẩm mang lại giá trị cao hơn. Điều này cho thấy bài toán kinh tế tuần hoàn không nằm ở việc tận dụng mọi phụ phẩm bằng mọi giá, mà ở khả năng lựa chọn phương án khai thác tối ưu cho từng dòng nguyên liệu.

Khả năng khai thác phụ phẩm không chỉ giới hạn ở ngành dừa. Trong nhiều lĩnh vực nông nghiệp, những nguồn vật chất từng bị xem là phế thải đang được nghiên cứu để tạo ra sản phẩm mới. Bã sắn có thể làm nguyên liệu thức ăn chăn nuôi; phân bò được sử dụng để nuôi trùn quế; rơm rạ có thể chế biến thành phân hữu cơ, giá thể trồng nấm hoặc thức ăn gia súc. Với phụ phẩm thủy sản, vỏ tôm và các nguồn nguyên liệu tương tự có thể được khai thác để sản xuất chitosan, dầu sinh học và phân bón.

Riêng nguồn rơm rạ, Việt Nam mỗi năm phát sinh hơn 40 triệu tấn. Nếu tiếp tục xử lý bằng cách đốt trực tiếp ngoài đồng, lượng phụ phẩm này không chỉ bị lãng phí mà còn góp phần làm gia tăng ô nhiễm không khí và phát thải khí nhà kính. Ngược lại, khi được thu gom và xử lý bằng vi sinh vật phù hợp, rơm có thể quay trở lại sản xuất dưới dạng phân bón hữu cơ, nguyên liệu trồng nấm hoặc thức ăn chăn nuôi. Theo TS Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện Kinh tế Tài nguyên và Môi trường, nhờ ứng dụng kinh tế tuần hoàn, giá rơm phục vụ trồng nấm đã tăng từ khoảng 57.000 đồng/30 kg lên 107.000 đồng/30 kg.

"Điều đó cho thấy, giá trị nông nghiệp không chỉ nằm ở sản phẩm chính mà còn ở khả năng khai thác toàn bộ vật chất phát sinh trong quá trình sản xuất. Khi được tổ chức theo chuỗi, phụ phẩm có thể tạo thêm nguồn thu cho nông dân, giảm chi phí xử lý môi trường và hạn chế phụ thuộc vào nguyên liệu đầu vào bên ngoài", TS Thuận nói.

Ở góc độ tổ chức sản xuất, ThS Ngô Xuân Chinh, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu chuyển giao tiến bộ kỹ thuật nông nghiệp, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp miền Nam, cho rằng nhiều cây trồng chủ lực như lúa, cà phê, hồ tiêu đã đạt năng suất tương đối cao. Việc tiếp tục gia tăng sản lượng đòi hỏi thêm chi phí phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và nhân công, trong khi tổn thất sau thu hoạch vẫn ở mức 15-20%. Vì vậy, giảm thất thoát, cải thiện bảo quản, đẩy mạnh chế biến sâu và tận dụng phụ phẩm cần được xem là những hướng tạo dư địa tăng trưởng thay vì chỉ tiếp tục gia tăng đầu vào để nâng năng suất.

Mô hình tại trang trại Phong Quý (Lâm Đồng) là một ví dụ về cách tổ chức lại nguồn vật chất trong sản xuất. Phụ phẩm từ hoạt động của trang trại và khoảng 500 hộ liên kết được đưa vào các khâu chăn nuôi hoặc sản xuất phân bón hữu cơ. Cách làm này vừa giảm lượng chất thải phải xử lý, vừa tạo nguồn nguyên liệu phục vụ lại hoạt động trồng trọt, chăn nuôi, qua đó tăng tính liên kết giữa các công đoạn trong chuỗi sản xuất.

Tuy nhiên, để các mô hình tương tự phát triển rộng hơn, yếu tố công nghệ và khả năng thương mại hóa cần được giải quyết đồng thời. GS.TS Nguyễn Huy Khang, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Chuyển giao Khoa học Công nghệ, Đại học Nông Lâm TP.HCM, cho rằng định hướng nông nghiệp trên thế giới đang chuyển mạnh sang mô hình tuần hoàn, phát thải thấp, gắn với mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 của Việt Nam. Theo ông, nếu không được quản lý, phụ phẩm và chất thải nông nghiệp sẽ tạo sức ép lên môi trường; ngược lại, khi được thu gom và xử lý bằng công nghệ phù hợp, chúng có thể trở thành đầu vào cho một chu trình sản xuất mới.

Một trong những hướng có thể khai thác là sử dụng phụ phẩm hữu cơ để nuôi ruồi lính đen. Ấu trùng sau quá trình nuôi có thể trở thành nguồn thức ăn chăn nuôi, trong khi phần vật chất còn lại được nghiên cứu sử dụng làm phân bón. Tương tự, chất thải chăn nuôi có thể được đưa vào hệ thống biogas để thu hồi khí sinh học phục vụ nhu cầu năng lượng, phần bã tiếp tục được xử lý để sử dụng cho cây trồng. Những mô hình này cho thấy khả năng kết nối giữa các lĩnh vực trồng trọt, chăn nuôi, chế biến và năng lượng, thay vì tổ chức từng khâu sản xuất độc lập.

Dù vậy, quá trình đưa phụ phẩm trở lại sản xuất vẫn gặp trở ngại về cơ chế quản lý. Ông Nguyễn Chí Công, Chủ tịch Hội Chăn nuôi Đồng Nai, cho biết hoạt động chăn nuôi và chế biến nông sản tại địa phương tạo ra lượng lớn phụ phẩm mỗi ngày. Trong đó, vỏ sầu riêng, mít, xoài có thể được nghiên cứu chế biến thành nguồn thức ăn cho gia súc. Tuy nhiên, khi tổ chức thu gom và xử lý, những nguyên liệu này có thể bị xếp vào nhóm chất thải, kéo theo các yêu cầu về giấy phép môi trường.

Theo ông Công, cần phân định rõ phụ phẩm có khả năng tái sử dụng với chất thải bắt buộc phải xử lý. Nếu chưa có ranh giới pháp lý rõ ràng, doanh nghiệp và người chăn nuôi sẽ gặp khó khi đầu tư vào hoạt động thu gom, sơ chế và tiêu thụ. Đây là vấn đề cần được xem xét để không tạo thêm rào cản cho những mô hình có khả năng biến nguồn vật chất dư thừa thành nguyên liệu sản xuất.

GS.TS Nguyễn Huy Khang cũng nhấn mạnh việc lựa chọn công nghệ phải dựa trên điều kiện thực tế của từng mô hình. "Việc xử lý phụ phẩm chỉ thực sự bền vững khi đồng thời giải quyết được bài toán môi trường và hiệu quả kinh tế", GS Khang nói. Theo ông, muốn mở rộng quy mô cần tăng cường phối hợp giữa nhà khoa học, cơ quan quản lý, doanh nghiệp và nông dân; các nghiên cứu phải gắn với nhu cầu thực tiễn, có địa chỉ ứng dụng và khả năng thương mại hóa. Cùng với đó là hoàn thiện tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, xây dựng mô hình trình diễn, chuyển giao công nghệ và tập huấn để người sản xuất có thể làm chủ quy trình.

Tại Vĩnh Long, ông Nguyễn Văn Giới, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh, cho biết trình độ công nghệ giữa các cơ sở sản xuất còn không đồng đều, trong khi nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa gặp khó khăn về vốn, chuyên gia và khả năng tiếp nhận kỹ thuật mới. Vì vậy, hoạt động hỗ trợ cần được thiết kế theo đặc thù từng ngành hàng. Với ngành dừa, trọng tâm là xử lý phụ phẩm, giảm phát thải và hoàn thiện chu trình sản xuất. Doanh nghiệp cũng cần sự phối hợp của các viện, trường trong nghiên cứu nhiên liệu, đánh giá hiệu suất lò hơi và kiểm soát khí thải để có cơ sở nhân rộng mô hình.

Dưới góc độ môi trường công nghiệp, PGS.TS Châu Nguyễn Xuân Quang, Phó Viện trưởng Viện Môi trường và Tài nguyên, Đại học Quốc gia TP.HCM, cho rằng yếu tố môi trường cần được đưa vào ngay từ khâu lựa chọn công nghệ. Sản xuất gây ô nhiễm có thể kéo theo chi phí xử lý và khắc phục lớn, ảnh hưởng đến khả năng phát triển lâu dài của doanh nghiệp. Do đó, khi điều kiện cho phép, cần ưu tiên công nghệ phát thải thấp và bảo đảm chất thải được xử lý theo các quy chuẩn môi trường.

Ở cấp độ chính sách, UBND tỉnh Vĩnh Long đã ban hành Kế hoạch hành động thực hiện kinh tế tuần hoàn đến năm 2035, cụ thể hóa Quyết định số 222/QĐ-TTg ngày 23/1/2025 của Thủ tướng Chính phủ. Định hướng của tỉnh tập trung vào sử dụng hiệu quả nguyên liệu, vật liệu, hạn chế chất thải, thúc đẩy ứng dụng công nghệ và phát triển các mô hình kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn gắn với chuyển dịch cơ cấu năng lượng.

Từ vỏ dừa đến rơm rạ, phụ phẩm chăn nuôi và thủy sản, tiềm năng tạo giá trị mới đã hiện diện trong nhiều ngành hàng. Tuy nhiên, để nguồn tài nguyên này thực sự quay trở lại nền kinh tế, cần hình thành được chuỗi liên kết từ thu gom, phân loại, xử lý đến tiêu thụ sản phẩm; đồng thời bảo đảm công nghệ phù hợp, chi phí hợp lý và hành lang pháp lý rõ ràng. Khi những điều kiện đó được đáp ứng, phụ phẩm không còn là phần cuối của quy trình sản xuất mà có thể trở thành điểm khởi đầu cho một chu trình tạo giá trị mới.

Trần Huyền