Mô hình này hướng tới hài hòa giữa mục tiêu tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường, sử dụng hiệu quả tài nguyên và nâng cao chất lượng sống của người dân. Cùng với đó, kinh tế tuần hoàn, năng lượng sạch và quản trị rủi ro môi trường đang được thúc đẩy mạnh mẽ như những trụ cột quan trọng của phát triển bền vững.
Trên phạm vi toàn cầu, các quốc gia ngày càng chú trọng tối ưu hóa vòng đời sản phẩm, giảm phát thải, tái sử dụng và tái chế chất thải. Năng lượng tái tạo như điện gió, điện mặt trời, hydro xanh giữ vai trò then chốt trong chiến lược giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch. Đồng thời, các tiêu chuẩn xanh, cơ chế định giá carbon và yêu cầu minh bạch thông tin ESG đang từng bước trở thành “luật chơi mới” trong sản xuất – kinh doanh.
Chủ động hòa nhập xu thế đó, Việt Nam đã ban hành nhiều chiến lược, nghị quyết quan trọng nhằm định hướng phát triển theo hướng xanh và bền vững. Nghị quyết số 55-NQ/TW về chiến lược phát triển năng lượng quốc gia xác định rõ ưu tiên phát triển năng lượng tái tạo, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả. Chiến lược tăng trưởng xanh quốc gia đặt mục tiêu chuyển đổi mô hình tăng trưởng, giảm phát thải khí nhà kính, nâng cao chất lượng môi trường và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Đây là nền tảng quan trọng để Việt Nam phát triển hài hòa giữa kinh tế, xã hội và môi trường trong giai đoạn mới.
Trong tiến trình đó, tăng trưởng xanh ở cấp địa phương giữ vai trò then chốt trong việc hiện thực hóa các mục tiêu quốc gia. Với mô hình chính quyền địa phương hai cấp (tỉnh – xã), đây là cấp trực tiếp đưa các chủ trương, chính sách từ Trung ương vào đời sống thông qua quy hoạch, chương trình và dự án cụ thể. Mỗi địa phương, căn cứ vào điều kiện tự nhiên, kinh tế – xã hội và nguồn lực của mình, có thể linh hoạt lựa chọn các giải pháp tăng trưởng xanh phù hợp, tạo hiệu quả thiết thực và bền vững.
Chính quyền địa phương giữ vai trò trung tâm trong quy hoạch phát triển kinh tế – xã hội theo hướng xanh, gắn tăng trưởng với bảo vệ môi trường và sử dụng hiệu quả tài nguyên. Việc định hướng phát triển các ngành như nông nghiệp xanh, công nghiệp chế biến sạch, du lịch sinh thái hay kinh tế tuần hoàn phụ thuộc lớn vào quyết sách và cách tổ chức thực hiện của địa phương. Đồng thời, địa phương là cấp trực tiếp quản lý đất đai, rừng, nguồn nước và môi trường, có trách nhiệm kiểm soát ô nhiễm, giảm phát thải và ứng phó với biến đổi khí hậu. Khi vai trò này được thực hiện hiệu quả, tăng trưởng xanh sẽ không chỉ là mục tiêu chiến lược mà trở thành động lực phát triển ngay từ cơ sở.
Thực tiễn thời gian qua cho thấy, nhiều địa phương đã có những chuyển biến tích cực trong triển khai mô hình tăng trưởng xanh. Một số tỉnh, thành phố chủ động lồng ghép mục tiêu xanh vào quy hoạch phát triển kinh tế – xã hội, hình thành các mô hình phát triển phù hợp với điều kiện địa phương. Nhiều dự án năng lượng tái tạo như điện gió, điện mặt trời, điện sinh khối được đầu tư, góp phần đa dạng hóa nguồn năng lượng, giảm phát thải khí nhà kính và tạo thêm nguồn thu cho ngân sách địa phương.
Trong lĩnh vực nông nghiệp, các mô hình nông nghiệp xanh, nông nghiệp hữu cơ, canh tác tuần hoàn và sản xuất theo chuỗi giá trị ngày càng được nhân rộng, vừa nâng cao giá trị nông sản, vừa bảo vệ môi trường sinh thái. Du lịch bền vững, du lịch sinh thái gắn với bảo tồn thiên nhiên và văn hóa bản địa cũng trở thành hướng phát triển mới ở nhiều địa phương, tạo sinh kế ổn định cho cộng đồng.
Song song với đó, đầu tư phát triển hạ tầng xanh từng bước được quan tâm. Nhiều địa phương cải thiện hệ thống giao thông theo hướng giảm phát thải, mở rộng không gian xanh đô thị, nâng cấp các công trình xử lý rác thải và nước thải. Việc ứng dụng các giải pháp tiết kiệm năng lượng trong chiếu sáng công cộng, trụ sở hành chính và khu công nghiệp bước đầu mang lại hiệu quả, tạo nền tảng cho quá trình chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng xanh bền vững.
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, quá trình triển khai tăng trưởng xanh ở cấp địa phương vẫn đối mặt với nhiều hạn chế và thách thức. Nhận thức về tăng trưởng xanh của một bộ phận cán bộ quản lý và doanh nghiệp còn chưa đầy đủ, nhiều nơi mới dừng ở khẩu hiệu hoặc các dự án đơn lẻ. Năng lực xây dựng, tổ chức thực hiện và giám sát chính sách của chính quyền địa phương còn hạn chế, trong khi nguồn nhân lực có chuyên môn sâu về kinh tế xanh, môi trường và chuyển đổi năng lượng còn thiếu.
Nguồn lực tài chính cũng là một trở ngại lớn. Nhiều địa phương có ngân sách hạn hẹp, khó đáp ứng yêu cầu đầu tư dài hạn cho các chương trình xanh. Cơ chế huy động vốn tư nhân còn bất cập; chính sách ưu đãi chưa đủ hấp dẫn, thủ tục hành chính còn phức tạp, trong khi các dự án xanh thường có rủi ro cao và thời gian hoàn vốn dài. Thị trường tài chính xanh, tín dụng xanh và các công cụ như trái phiếu xanh ở địa phương chưa phát triển, làm giảm khả năng thu hút nhà đầu tư.
Bên cạnh đó, sự phối hợp giữa các cấp chính quyền, các ngành và các địa phương chưa thật sự đồng bộ. Việc lồng ghép mục tiêu tăng trưởng xanh vào quy hoạch, kế hoạch phát triển ở một số nơi còn hình thức, thiếu sự thống nhất giữa cấp tỉnh và cấp cơ sở, dẫn đến phân tán nguồn lực và giảm hiệu quả thực hiện.
Để thúc đẩy tăng trưởng xanh trở thành động lực phát triển bền vững ở các địa phương, cần triển khai đồng bộ nhiều nhóm giải pháp. Trước hết, hoàn thiện cơ chế, chính sách và thể chế là nhiệm vụ nền tảng. Các địa phương cần cụ thể hóa các chính sách khuyến khích phát triển dự án xanh, như ưu đãi về thuế, đất đai, tín dụng; hỗ trợ tiếp cận công nghệ và thị trường cho doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ sản xuất. Đồng thời, cần phân định rõ trách nhiệm giữa cấp tỉnh và cấp xã trong quy hoạch, quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường, nâng cao tính chủ động của cơ sở.
Thứ hai, nâng cao năng lực quản lý và tổ chức thực hiện. Cần chú trọng đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ về kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và quản lý môi trường. Việc ứng dụng công nghệ số trong quản lý, giám sát và đánh giá các dự án xanh cần được đẩy mạnh, góp phần nâng cao tính minh bạch và hiệu quả điều hành.
Thứ ba, huy động và sử dụng hiệu quả các nguồn lực đầu tư. Địa phương cần chủ động kêu gọi đầu tư tư nhân, mở rộng hợp tác với các tổ chức quốc tế; đồng thời sử dụng hiệu quả ngân sách địa phương và các nguồn hỗ trợ từ Trung ương để tạo “vốn mồi”, chia sẻ rủi ro với khu vực tư nhân.
Cuối cùng, tăng cường hợp tác liên cấp và sự tham gia của cộng đồng là yếu tố bảo đảm tính bền vững. Sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền, doanh nghiệp và người dân sẽ giúp các mô hình tăng trưởng xanh lan tỏa sâu rộng, tạo đồng thuận xã hội và động lực phát triển lâu dài.
Tăng trưởng xanh không chỉ là lựa chọn chiến lược mà đã trở thành yêu cầu tất yếu. Trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, việc triển khai nhất quán từ tỉnh đến xã sẽ quyết định mức độ thành công của quá trình chuyển đổi. Khi được thực hiện đồng bộ, linh hoạt và hiệu quả, tăng trưởng xanh sẽ trở thành động lực quan trọng, góp phần đưa các địa phương và cả nước phát triển bền vững trong giai đoạn mới.
