Nhu cầu cát xây dựng tại Thanh Hóa những năm gần đây tăng mạnh do hàng loạt dự án hạ tầng, khu công nghiệp và đô thị được triển khai. Trong khi đó, nguồn cát tự nhiên khai thác từ sông suối đang dần suy giảm cả về trữ lượng lẫn công suất khai thác thực tế.
Theo các số liệu ngành xây dựng, lượng cát tự nhiên được phép khai thác hiện chưa đáp ứng đủ nhu cầu, dẫn tới tình trạng thiếu hụt cục bộ, giá tăng cao và ảnh hưởng đến tiến độ nhiều công trình. Dự báo trong giai đoạn tới, khoảng cách giữa cung và cầu tiếp tục nới rộng nếu không có nguồn thay thế bền vững.
Trước áp lực đó, cát nhân tạo (cát nghiền từ đá) được xác định là hướng đi quan trọng nhằm bổ sung nguồn cung vật liệu xây dựng. Trên thực tế, Thanh Hóa đã có hàng chục dây chuyền sản xuất cát nhân tạo được đầu tư tại các mỏ đá, với tổng công suất hàng triệu m³/năm, đủ khả năng thay thế một phần đáng kể cát tự nhiên trong xây dựng thông thường.
Cát nghiền có ưu điểm kỹ thuật rõ rệt: hạt đồng đều, sạch tạp chất, có thể điều chỉnh cấp phối theo yêu cầu bê tông, thậm chí giúp tiết kiệm xi măng và tăng chất lượng công trình. Nhiều doanh nghiệp cũng ghi nhận giá thành cát nhân tạo thường cạnh tranh hơn so với cát tự nhiên trong điều kiện khan hiếm hiện nay. Tuy vậy, dù đã có sản lượng và tiêu chuẩn kỹ thuật, thị trường vẫn chưa thực sự cởi mở với loại vật liệu này.
Thực tế tại nhiều cơ sở sản xuất cho thấy cát nhân tạo vẫn chủ yếu được tiêu thụ nội bộ hoặc theo đơn đặt hàng nhỏ lẻ. Một phần nguyên nhân đến từ tâm lý e ngại của nhà thầu và chủ đầu tư, khi vẫn quen sử dụng cát sông truyền thống và chưa hoàn toàn tin tưởng vào vật liệu mới.
Nhiều doanh nghiệp cho biết dù có thể mở rộng công suất, họ vẫn thận trọng vì đầu ra chưa ổn định. Điều này khiến chuỗi sản xuất – tiêu thụ chưa vận hành thông suốt, làm giảm động lực mở rộng đầu tư.
Bên cạnh đó, một số dự án đã ghi nhận hiệu quả kỹ thuật tích cực khi sử dụng cát nghiền trong bê tông thương phẩm, giúp cải thiện chất lượng và tối ưu chi phí. Tuy nhiên, mức độ áp dụng vẫn chưa đồng đều giữa các nhóm khách hàng.
Trước thực trạng này, tỉnh Thanh Hóa đã ban hành nhiều định hướng và chính sách nhằm khuyến khích phát triển cát nhân tạo, trong đó có việc ưu tiên sử dụng trong các công trình đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật, đặc biệt là công trình sử dụng vốn ngân sách nhà nước.
Các cơ quan chuyên môn cũng nhấn mạnh việc đẩy mạnh tuyên truyền, thay đổi nhận thức của chủ đầu tư và nhà thầu, đồng thời hình thành chuỗi cung ứng ổn định từ khai thác – sản xuất – tiêu thụ.
Ngoài ra, việc tận dụng đá thải mỏ để sản xuất cát nhân tạo cũng được xem là hướng đi phù hợp với mô hình kinh tế tuần hoàn, vừa giảm lãng phí tài nguyên vừa hạn chế tác động môi trường từ khai thác cát tự nhiên.
Các chuyên gia trong ngành nhận định cát nhân tạo không chỉ là giải pháp tạm thời mà đang dần trở thành xu hướng tất yếu trong ngành xây dựng hiện đại. Khi nguồn cát tự nhiên ngày càng hạn chế, việc chuyển đổi sang vật liệu thay thế là điều không thể tránh khỏi.
Thanh Hóa, với lợi thế về nguồn đá nguyên liệu và hệ thống doanh nghiệp sản xuất đã hình thành, đang có cơ hội trở thành địa phương tiên phong trong phát triển và ứng dụng cát nhân tạo. Tuy nhiên, để vật liệu này thực sự đi vào thị trường đại trà, cần thêm thời gian, cơ chế hỗ trợ và đặc biệt là sự thay đổi trong thói quen sử dụng của thị trường xây dựng.
