Phát biểu tại hội thảo, ông Nguyễn Thành Hưng, Phó Cục trưởng Cục Hải quan cho biết, Luật Hải quan số 54/2014/QH13 có hiệu lực từ ngày 1/1/2015 và đã trải qua 12 năm thực hiện. Tuy nhiên, hành lang pháp lý cũ được thiết lập trên tư duy kiểm soát tại biên giới và chú trọng bao quát hành chính bằng hồ sơ giấy tờ, gây ra những điểm nghẽn về chi phí thời gian cho nền kinh tế khi các phương thức giao thương mới bùng nổ.
Để khắc phục điều này, dự thảo luật dự kiến sửa đổi, bổ sung và bãi bỏ 42 điều, đồng thời bổ sung thêm 4 điều mới trên tổng số 104 điều của luật hiện hành. Đây là bước đi cụ thể hóa các Nghị quyết của Bộ Chính trị về thúc đẩy kinh tế tư nhân, chuyển đổi số quốc gia và đổi mới công tác xây dựng pháp luật, đồng thời phù hợp với chủ trương tinh gọn bộ máy chính quyền địa phương từ 3 cấp xuống 2 cấp kể từ ngày 1/1/2025.
Ông Kim Long Biên, Trưởng ban Ban Pháp chế Cục Hải quan đã nêu rõ những điểm đột phá về cải cách thủ tục và số hóa trong dự thảo. Về bộ máy, "Tổng cục Hải quan" được đổi tên thành "Cục Hải quan", "Cục Hải quan tỉnh, thành phố" đổi thành "Chi cục hải quan khu vực", đồng thời bãi bỏ hoàn toàn cấp đội. Cơ cấu đầu mối cấp trung ương giảm từ hơn 20 xuống còn 12, cấp địa phương giảm từ 35 xuống 20 khu vực trong bối cảnh nhân sự toàn ngành giảm từ 10.000 xuống còn hơn 8.000 người.
Về chuyển đổi số, dự thảo quy định việc chuyển đổi hồ sơ từ chứng từ điện tử sang dữ liệu điện tử để xử lý hoàn toàn trên môi trường số và bỏ hoàn toàn hồ sơ giấy. Mô hình thông quan tập trung hiện đang được triển khai thí điểm tại Hải quan khu vực 3 Hải Phòng từ ngày 1/6. Dự thảo cũng loại bỏ các thủ tục xin gia hạn lưu giữ hàng hóa nhằm chấm dứt cơ chế "xin - cho", quy định thẳng thời gian tối đa vào luật như kho ngoại quan là 24 tháng và địa điểm thu gom hàng lẻ tăng lên 180 ngày.
Thêm vào đó, thẩm quyền cấp phép thành lập kho ngoại quan và địa điểm thu gom hàng lẻ được phân cấp trực tiếp xuống cho Chi cục hải quan khu vực quyết định. Các quy định về kho bảo thuế bị bãi bỏ hoàn toàn, đồng thời luật bổ sung thêm chức năng chờ nhập khẩu cho khái niệm kho ngoại quan.
Dưới góc độ đại diện doanh nghiệp, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng thư ký kiêm Trưởng Ban Pháp chế VCCI đánh giá cao những nỗ lực hiện đại hóa của ngành Hải quan thời gian qua thông qua một số kết quả nổi bật. Thực tế cho thấy gần như toàn bộ quy trình từ kê khai giấy tờ thủ công đã được điện tử hóa, giúp thời gian thông quan đối với luồng xanh được rút ngắn chỉ còn tính bằng giây. Tỷ lệ kiểm tra thực tế hàng hóa cũng giảm mạnh từ gần 10% xuống chỉ còn khoảng 2,65% trong năm qua, bất chấp sự gia tăng của số lượng tờ khai.
Tuy nhiên, ông Tuấn cũng chỉ ra rằng tư duy phục vụ trong luật mới phải đi liền với tính khả thi về kỹ thuật. Việc áp dụng cơ chế ra quyết định tự động hay chuyển chứng từ sang môi trường điện tử cần đi kèm với cơ chế giải trình rõ ràng nhằm xử lý các sai sót hệ thống, tránh việc doanh nghiệp rơi vào thế bị động. Các cải cách trong luật phải được định lượng minh bạch, tránh tình trạng dịch chuyển cơ học gánh nặng hành chính từ cơ quan nhà nước sang khu vực tư nhân.
Đóng góp ý kiến từ thực tiễn hoạt động, các doanh nghiệp đang tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu và thương mại điện tử đã đưa ra nhiều kiến nghị.
Về thương mại điện tử: Ông Phan Mạnh Hà, Giám đốc Đối ngoại Shopee kiến nghị xem xét lại quy định yêu cầu sàn thương mại điện tử khai báo hải quan. Sàn chỉ là trung gian kết nối, không sở hữu hàng hóa hay dữ liệu gốc, do đó chỉ nên đóng vai trò cung cấp thông tin. Ông Hà cũng bày tỏ lo ngại việc xác thực người mua đối với hàng hóa giá trị nhỏ (dưới 200 USD) sẽ làm tăng chi phí và kéo dài thời gian thông quan.
Về cơ chế doanh nghiệp ưu tiên: Bà Lê Thị Xuân Huế, Phó Giám đốc Công ty TNHH BowerGroupAsia Việt Nam (Hoa Kỳ) đề nghị luật hóa cơ chế ưu tiên cho phép doanh nghiệp lấy hàng từ kho hải quan đưa vào sản xuất trước khi hoàn thiện hồ sơ. Đồng thời, cần bổ sung cơ chế giải trình để tránh việc doanh nghiệp bị hạ bậc tuân thủ oan do sự chồng chéo của các quy định pháp luật.
Về kiểm tra chuyên ngành và sau thông quan: Đại diện Canon Việt Nam, bà Đào Thị Thu Huyền đề nghị làm rõ quy định đối với hàng hóa xuất nhập khẩu tại chỗ nhằm giảm chi phí các thủ tục chuyên ngành phức tạp. Cả Canon và BowerGroupAsia đều đồng thuận kiến nghị giữ nguyên thời hạn kiểm tra sau thông quan là 10 ngày làm việc (thay vì tăng lên 20 ngày như dự thảo), hoặc chỉ áp dụng thời hạn kéo dài đối với nhóm doanh nghiệp có rủi ro cao.
Ghi nhận các ý kiến đóng góp, Lãnh đạo Cục Hải quan cam kết sẽ tiếp thu nghiêm túc nhằm xây dựng một khuôn khổ pháp lý minh bạch và thuận lợi nhất cho cộng đồng doanh nghiệp.
Mục tiêu lớn nhất của đợt sửa đổi này là khơi thông dòng chảy thương mại, phục vụ mục tiêu tăng trưởng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt 930.000 tỷ USD vào năm 2025 và 1.000 tỷ USD vào năm 2026. Thông qua việc bổ sung khái niệm "quản lý tuân thủ" với tiêu chuẩn thấp hơn quy chế ưu tiên hiện hành, cơ quan Hải quan kỳ vọng sẽ giúp nhiều doanh nghiệp dễ dàng tiếp cận ưu đãi, chuyển đổi mạnh mẽ từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Đây là nền tảng vững chắc để tiến tới mở rộng mô hình thông quan tập trung trên toàn quốc và xây dựng một đạo luật Hải quan thay thế hoàn toàn mới vào năm 2030.
