Quỹ không chỉ để chi trợ cấp thất nghiệp
Thị trường lao động đang thay đổi nhanh dưới tác động của chuyển dịch cơ cấu kinh tế, chuyển đổi số và yêu cầu ngày càng cao về kỹ năng. Khi một bộ phận người lao động phải rời khỏi công việc cũ, nhu cầu hỗ trợ thu nhập trong thời gian tìm việc mới trở nên cần thiết hơn.
Trong bối cảnh đó, Quỹ bảo hiểm thất nghiệp giữ vai trò quan trọng trong hệ thống an sinh xã hội, giúp chia sẻ rủi ro giữa những người tham gia và hỗ trợ người lao động vượt qua giai đoạn mất việc.
Luật Việc làm số 74/2025/QH15, được Quốc hội thông qua ngày 16/6/2025 và có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, xác định bảo hiểm thất nghiệp là loại hình bảo hiểm bắt buộc do Nhà nước tổ chức nhằm hỗ trợ duy trì việc làm, đào tạo, tư vấn, giới thiệu việc làm và bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi mất việc.
Đáng chú ý, luật mới quy định Quỹ bảo hiểm thất nghiệp phải được quản lý tập trung, thống nhất, công khai, minh bạch, sử dụng đúng mục đích, bảo đảm an toàn, tăng trưởng và được Nhà nước bảo hộ. Đây là những nguyên tắc quan trọng nhằm bảo đảm nguồn lực của quỹ được sử dụng hiệu quả và bền vững.
Theo Luật Việc làm 2025, các chế độ bảo hiểm thất nghiệp gồm tư vấn, giới thiệu việc làm; hỗ trợ người lao động tham gia đào tạo, nâng cao trình độ kỹ năng nghề; trợ cấp thất nghiệp; hỗ trợ người sử dụng lao động đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao trình độ kỹ năng nghề để duy trì việc làm cho người lao động.
Như vậy, phạm vi sử dụng nguồn lực của Quỹ bảo hiểm thất nghiệp đã được đặt trong cách tiếp cận rộng hơn. Quỹ không chỉ đóng vai trò "bù đắp" thu nhập sau khi người lao động mất việc mà còn tham gia vào quá trình phòng ngừa, giảm thiểu thất nghiệp và hỗ trợ người lao động sớm quay trở lại thị trường.
Đây cũng là điểm phù hợp với yêu cầu của thị trường lao động hiện đại, khi nguy cơ thất nghiệp không chỉ xuất phát từ việc doanh nghiệp cắt giảm lao động mà còn có thể đến từ sự lệch pha giữa kỹ năng của người lao động và nhu cầu tuyển dụng.
Một người lao động được hỗ trợ học thêm kỹ năng, được tư vấn đúng nhu cầu tuyển dụng và sớm tìm được việc làm mới sẽ giảm thời gian hưởng trợ cấp, đồng thời tiếp tục tạo ra thu nhập và đóng góp trở lại cho nền kinh tế.
Tăng hiệu quả sử dụng quỹ, chủ động trước biến động lao động
Một thay đổi đáng chú ý trong chính sách mới là tăng tính chủ động của bảo hiểm thất nghiệp trước những biến động lớn của nền kinh tế.
Theo Luật Việc làm 2025, trong trường hợp khủng hoảng, suy thoái kinh tế, thiên tai, hỏa hoạn, địch họa hoặc dịch bệnh nguy hiểm, căn cứ tình hình thực tế và kết dư Quỹ bảo hiểm thất nghiệp, Chính phủ có thể quy định việc giảm mức đóng, hỗ trợ bằng tiền hoặc hình thức hỗ trợ khác.
Quy định này cho thấy quỹ không đơn thuần là nguồn tiền dành cho các khoản chi thường xuyên mà còn có vai trò như một công cụ chính sách để ứng phó với những cú sốc trên thị trường lao động.
Về nguồn hình thành quỹ, Luật Việc làm 2025 quy định người lao động đóng tối đa 1% tiền lương tháng; người sử dụng lao động đóng tối đa 1% quỹ tiền lương tháng của những người lao động tham gia bảo hiểm thất nghiệp; Nhà nước hỗ trợ tối đa 1% quỹ tiền lương tháng đóng bảo hiểm thất nghiệp và khoản hỗ trợ này do ngân sách Trung ương bảo đảm.
Cùng với Luật Việc làm, Nghị định 374/2025/NĐ-CP của Chính phủ, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, đã quy định chi tiết một số nội dung về bảo hiểm thất nghiệp, trong đó có những quy định mới liên quan đến nguồn đóng và cơ chế bảo đảm an toàn Quỹ bảo hiểm thất nghiệp.
Theo Trung tâm Dịch vụ việc làm tỉnh Lào Cai, kết dư Quỹ bảo hiểm thất nghiệp đến cuối năm 2025 dự kiến khoảng 67.384 tỷ đồng. Con số này cho thấy quỹ đã tích lũy được nguồn lực đáng kể để thực hiện các chính sách hỗ trợ người lao động khi thị trường việc làm biến động.
Tuy nhiên, nguồn lực lớn cũng đặt ra yêu cầu sử dụng quỹ hiệu quả hơn. Nếu phần lớn nguồn lực chỉ tập trung vào chi trả trợ cấp sau khi người lao động mất việc mà chưa phát huy đầy đủ vai trò đào tạo, tư vấn và kết nối việc làm, hiệu quả của chính sách sẽ chưa tương xứng.
Trong thời gian tới, việc kết nối dữ liệu bảo hiểm thất nghiệp với thông tin thị trường lao động, nhu cầu tuyển dụng và hệ thống dịch vụ việc làm sẽ có ý nghĩa quan trọng. Khi cơ quan quản lý có thể nhận diện sớm nhóm lao động có nguy cơ mất việc, kỹ năng đang thiếu hụt và nhu cầu tuyển dụng của doanh nghiệp, nguồn lực từ quỹ có thể được sử dụng đúng địa chỉ hơn.
Cùng với đó, cần tiếp tục đơn giản hóa thủ tục, đẩy mạnh giải quyết chính sách trên môi trường số và nâng chất lượng tư vấn việc làm, đào tạo nghề. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là giúp người lao động nhận được khoản trợ cấp đúng lúc mà quan trọng hơn là giúp họ nhanh chóng trở lại thị trường lao động.
Trong cách tiếp cận mới, Quỹ bảo hiểm thất nghiệp vì thế cần được nhìn nhận như một nguồn lực quan trọng của chính sách việc làm và an sinh xã hội. Quản lý quỹ an toàn, minh bạch, đồng thời sử dụng hiệu quả cho cả trợ cấp, đào tạo và kết nối việc làm sẽ giúp chính sách phát huy tốt hơn vai trò ổn định đời sống người lao động và góp phần xây dựng thị trường lao động bền vững./.
