Việc quản lý, khai thác và sử dụng đất đai không đúng quy định pháp luật, nếu gây ra lãng phí nghiêm trọng, sẽ không chỉ dừng lại ở xử phạt hành chính mà còn có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự. Đây là một trong những nội dung đáng chú ý của Thông tư liên tịch số 11/2025 vừa được 11 cơ quan Trung ương ký ban hành, nhằm thống nhất cách xác định hành vi lãng phí để phục vụ công tác khởi tố, điều tra, truy tố và xét xử theo quy định của Bộ luật Hình sự.
Thông tư liên tịch do Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao cùng lãnh đạo hàng loạt bộ, ngành như Công an, Quốc phòng, Tư pháp, Tài chính, Công Thương, Xây dựng, Nông nghiệp và Môi trường, Kiểm toán Nhà nước và Thanh tra Chính phủ ban hành. Văn bản này đóng vai trò là khung hướng dẫn pháp lý quan trọng, giúp các cơ quan tiến hành tố tụng nhận diện rõ những hành vi gây lãng phí trong quản lý tài sản công, tài nguyên quốc gia, trong đó đất đai là lĩnh vực nổi cộm.
Theo quy định tại Điều 8 của Thông tư, hàng loạt dấu hiệu vi phạm trong lĩnh vực đất đai và tài nguyên được xác định là có khả năng gây lãng phí nghiêm trọng. Trước hết, việc lập và thực hiện quy hoạch đất đai hoặc quy hoạch các loại tài nguyên khác trái quy định pháp luật, dẫn đến sử dụng kém hiệu quả hoặc bỏ hoang nguồn lực, được coi là hành vi cần xem xét trách nhiệm. Cùng với đó là các hành vi gây ô nhiễm, hủy hoại tài nguyên, làm suy giảm năng lượng quốc gia, tác động lâu dài đến phát triển bền vững.
Thông tư cũng chỉ rõ những sai phạm trong quá trình giao đất, cho thuê đất, giao rừng, cho thuê rừng, thu hồi đất, cho phép chuyển mục đích sử dụng đất nhưng không đúng đối tượng, không đúng thẩm quyền hoặc không phù hợp với quy hoạch, kế hoạch đã được phê duyệt.
Đặc biệt, trường hợp giao đất, cho thuê đất nhưng không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính với Nhà nước, không tổ chức đấu giá quyền sử dụng đất hoặc đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư theo quy định, hay chậm xác định giá đất làm phát sinh thất thu ngân sách, đều bị xem là biểu hiện của lãng phí.
Một nhóm hành vi khác được nhấn mạnh là tình trạng sử dụng đất sai mục đích hoặc không sử dụng đất đúng tiến độ. Theo đó, nếu đất đã được giao, cho thuê nhưng không đưa vào sử dụng liên tục trong 12 tháng, hoặc tiến độ sử dụng chậm 24 tháng so với cam kết trong dự án đầu tư, thì có thể bị xem xét trách nhiệm. Việc không thực hiện đúng thời hạn trả lại đất khi có quyết định thu hồi của cơ quan có thẩm quyền cũng được xác định là hành vi gây lãng phí nguồn lực đất đai.
Bên cạnh đó, Thông tư liên tịch đề cập rõ các hành vi cố ý kéo dài công tác giải phóng mặt bằng, chậm triển khai dự án so với tiến độ đã được phê duyệt; khởi công công trình khi chưa được cơ quan có thẩm quyền cho phép; hoặc thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư không đúng quy định, làm phát sinh khiếu kiện và lãng phí ngân sách. Những vi phạm này không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả đầu tư mà còn gây hệ lụy xã hội kéo dài.
Trong lĩnh vực đầu tư xây dựng và phát triển nhà ở, việc quyết định hoặc chấp thuận chủ trương đầu tư không phù hợp với quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch xây dựng, quy hoạch đô thị, nông thôn hay chương trình phát triển nhà ở đã được phê duyệt cũng được xác định là dấu hiệu lãng phí cần xem xét trách nhiệm hình sự khi đủ yếu tố cấu thành tội phạm.
Không chỉ dừng lại ở đất đai, Thông tư còn bao quát cả hoạt động thăm dò, khai thác tài nguyên. Các hành vi cấp phép khai thác không đúng thẩm quyền, không phù hợp quy hoạch, tổ chức khai thác khoáng sản sai nội dung giấy phép, hoặc khai thác, chế biến tài nguyên gây ô nhiễm môi trường, suy thoái nguồn nước đều được liệt kê là những biểu hiện điển hình của lãng phí tài nguyên quốc gia.
Thông tư liên tịch số 11/2025 sẽ chính thức có hiệu lực từ ngày 25/1/2026. Việc ban hành văn bản này được kỳ vọng sẽ tạo cơ sở pháp lý rõ ràng, góp phần siết chặt kỷ cương trong quản lý, sử dụng đất đai và tài nguyên, đồng thời nâng cao hiệu quả phòng, chống lãng phí, thất thoát tài sản công trong thời gian tới.
