Năm 2025 khép lại với nhiều gam màu trầm đối với ngành gạo Việt Nam khi kim ngạch xuất khẩu ghi nhận mức sụt giảm mạnh hiếm thấy trong nhiều năm. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cả năm Việt Nam xuất khẩu khoảng 7,85 triệu tấn gạo, thu về 4,02 tỷ USD, giảm 12,7% về lượng và giảm tới 29,4% về giá trị so với năm 2024. Kết quả này phản ánh rõ những biến động bất lợi của thị trường thế giới trong bối cảnh dư cung kéo dài, nhu cầu chững lại và sức ép cạnh tranh ngày càng lớn.
Diễn biến xuất khẩu những tháng cuối năm cho thấy đà giảm chưa có dấu hiệu đảo chiều rõ rệt. Bản tin của Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) cho biết, riêng tháng 12/2025 có 32 tàu cập cảng TP. Hồ Chí Minh để xếp khoảng 239.600 tấn gạo, phần lớn phục vụ thị trường Philippines, số còn lại xuất sang châu Phi và Malaysia. Dù vẫn giữ vai trò là thị trường lớn nhất, Philippines không còn mang lại sự ổn định như trước khi quốc gia này tăng cường các biện pháp can thiệp nội địa và điều chỉnh chính sách nhập khẩu.
Tính chung trong tháng 12/2025, Việt Nam xuất khẩu khoảng 340.000 tấn gạo, đạt kim ngạch 189 triệu USD, tương ứng giá bình quân khoảng 555 USD/tấn. Mức giá này cho thấy gạo Việt Nam vẫn đứng trong nhóm trung bình cao trên thị trường quốc tế, song xu hướng chung là giảm nhẹ về cuối tháng khi nguồn cung toàn cầu gia tăng.
Ở trong nước, nguồn cung được đánh giá là khá ổn định. VFA cho biết vụ Thu Đông 2025 tại Đồng bằng sông Cửu Long đã thu hoạch gần xong, với sản lượng ước khoảng 3,45 triệu tấn. Vụ Đông Xuân 2025-2026 cũng đã xuống giống khoảng 42% diện tích kế hoạch. Tuy nhiên, đầu ra xuất khẩu kém thuận lợi khiến giá lúa chịu áp lực, ảnh hưởng trực tiếp tới thu nhập của nông dân.
Trên bình diện quốc tế, nhiều yếu tố bất lợi cùng lúc xuất hiện. Philippines có khả năng tái áp dụng hạn ngạch nhập khẩu trong năm 2026, trong khi Indonesia - thị trường từng mua khối lượng lớn, gần như rút khỏi cuộc chơi do dư cung nội địa. Ấn Độ tiếp tục duy trì nguồn cung lớn, tạo sức ép cạnh tranh mạnh mẽ lên giá gạo toàn cầu. Tại nước này, giá gạo xuất khẩu đã nhích lên mức 350-357 USD/tấn, cao nhất gần ba tháng do giá nội địa tăng, dù nhu cầu quốc tế vẫn khá yếu. Thái Lan giữ giá gạo 5% tấm ở khoảng 410 USD/tấn, song giao dịch chậm lại sau Giáng sinh, chủ yếu thực hiện các hợp đồng đã ký trước đó.
Một diễn biến đáng chú ý khác là Bangladesh vừa phê duyệt nhập khẩu 50.000 tấn gạo từ Ấn Độ với giá gần 360 USD/tấn, trong bối cảnh giá gạo nội địa nước này đã tăng 15-20% chỉ trong vòng một năm. Điều này cho thấy áp lực lạm phát lương thực vẫn hiện hữu tại nhiều quốc gia, dù nguồn cung thế giới không thiếu.
Bước sang đầu năm 2026, thị trường xuất hiện một số tín hiệu tích cực nhưng đi kèm không ít thách thức. Philippines dự kiến mở lại nhập khẩu với hạn mức ban đầu khoảng 500.000 tấn. Tuy nhiên, thuế nhập khẩu sẽ tăng từ 15% lên 20% kể từ ngày 16/1/2026, còn tổng lượng nhập cả năm chỉ khoảng 3,6-3,8 triệu tấn, thấp hơn năm 2024 gần 1 triệu tấn. Điều này cho thấy cửa thị trường vẫn mở, song biên lợi nhuận bị thu hẹp và cạnh tranh gay gắt hơn.
Theo USDA Post, sản lượng lúa niên vụ 2025/26 của Philippines dự báo giảm nhẹ xuống 19,6 triệu tấn do ảnh hưởng của bão và hạn chế sau thu hoạch. Trong khi đó, tiêu thụ tiếp tục tăng, đạt khoảng 17,6 triệu tấn gạo xay xát, phản ánh mức độ phụ thuộc cao vào cả nguồn cung nội địa lẫn nhập khẩu. Dù vậy, nhập khẩu gạo của nước này trong năm tài khóa 2025/26 vẫn được dự báo giảm còn khoảng 4,4 triệu tấn, thấp hơn gần 19% so với năm trước do lệnh cấm nhập khẩu kéo dài bốn tháng cuối năm 2025.
Indonesia lại cho thấy bức tranh hoàn toàn trái ngược. Theo Hãng thông tấn quốc gia Antara, dự trữ gạo quốc gia nước này có thể đạt kỷ lục 3,5 triệu tấn vào cuối năm 2025 - mức cao nhất kể từ khi giành độc lập, hoàn toàn không dựa vào nhập khẩu. Sản lượng gạo năm 2025 ước đạt 34,79 triệu tấn, tăng 13,6% so với năm trước. Chính phủ Indonesia đã chỉ đạo Bulog nâng mạnh thu mua nội địa, đặt mục tiêu 4 triệu tấn gạo trong năm 2026, khiến khả năng quay lại nhập khẩu trong ngắn hạn là rất thấp.
Trong bối cảnh các thị trường truyền thống thu hẹp, nhiều doanh nghiệp Việt Nam buộc phải tìm hướng đi mới. Chuyển dịch sang phân khúc cao cấp được xem là chiến lược mang tính sống còn. EU, Nhật Bản, Mỹ và Trung Quốc đang trở thành những điểm đến trọng tâm cho gạo chất lượng cao, gạo đặc sản và các sản phẩm chế biến sâu. Việc giống gạo ST25 tiếp tục được vinh danh “ngon nhất thế giới” mở ra dư địa lớn cho phân khúc cao cấp, trong khi gạo Japonica được đẩy mạnh vào thị trường Nhật Bản. Song song đó, các sản phẩm như bún, phở khô hay cơm đóng hộp cũng được tăng tốc xuất khẩu nhờ giá trị gia tăng cao.
Nhìn tổng thể, năm 2026 mang lại cả cơ hội lẫn thách thức cho xuất khẩu gạo Việt Nam. Khi thị trường không còn “dễ ăn”, con đường phía trước đòi hỏi ngành gạo phải chuyển từ chạy theo sản lượng sang nâng cao chất lượng, từ cạnh tranh bằng giá sang cạnh tranh bằng giá trị và tính bền vững, nếu muốn giữ vững vị thế trong bối cảnh dư cung toàn cầu và cạnh tranh ngày càng khốc liệt.
