Mã QR không phải "lá bùa" của hàng hóa

Những khoảng trống phía sau một mã QR

Chỉ cần đưa điện thoại lên quét, người tiêu dùng hôm nay có thể biết sản phẩm được trồng ở đâu, ai sản xuất, ngày thu hoạch, đơn vị đóng gói hay những chứng nhận chất lượng đã được cấp. Truy xuất nguồn gốc vì thế đang dần trở thành một tiêu chí để lựa chọn hàng hóa, nhất là đối với nông sản và thực phẩm.

Thực tế kiểm tra thị trường thời gian qua cho thấy không ít sản phẩm vẫn được dán mã QR, song khi quét chỉ hiện một trang web giới thiệu doanh nghiệp hoặc một tài khoản mạng xã hội. Thậm chí có những mã hoàn toàn không truy cập được hoặc không cung cấp bất kỳ thông tin nào về vùng nguyên liệu, lô sản xuất hay quá trình lưu thông của sản phẩm.

Đáng lo ngại hơn, có trường hợp mã QR của những vùng trồng hoặc cơ sở sản xuất đạt tiêu chuẩn lại bị sao chép để dán lên những sản phẩm khác nhằm tạo vỏ bọc về nguồn gốc.

Chia sẻ về vấn đề này, ông Hoàng Công Lợi, Phó Chi cục trưởng Chi cục Quản lý thị trường Thanh Hóa, cho biết: “Đây là một trong những biểu hiện cho thấy truy xuất nguồn gốc đang bị một số tổ chức, cá nhân lợi dụng để hợp thức hóa hàng hóa không rõ xuất xứ. Hiện nay, lực lượng quản lý thị trường chúng tôi phải đối mặt với nhiều khó khăn khi kiểm tra những mặt hàng không có thông tin truy xuất hoặc có thông tin nhưng không phản ánh đúng thực tế”.

Cũng theo ông Lợi, điều khiến lực lượng chức năng gặp nhiều trở ngại nhất không phải là phát hiện hàng hóa vi phạm mà là truy đến cùng chủ thể phải chịu trách nhiệm. Bởi lẽ, đối với hàng hóa trôi nổi, hàng nhập lậu hoặc nông sản được thu mua từ nhiều hộ sản xuất nhỏ lẻ, khi xảy ra vi phạm về chất lượng hay an toàn thực phẩm, trách nhiệm thường bị đẩy qua nhiều tầng nấc trung gian. Người bán cho rằng mình chỉ phân phối, thương lái nói chỉ thu mua, còn cơ sở sản xuất ban đầu nhiều khi không xác định được.

Không chỉ vậy, những lô hàng không rõ nguồn gốc còn khiến quá trình xử lý kéo dài vì phải lấy mẫu kiểm nghiệm, giám định trước khi đủ căn cứ áp dụng các biện pháp như tịch thu hoặc tiêu hủy. Trong khi chờ kết quả, nhiều loại thực phẩm tươi sống hoặc hàng hóa có thời hạn sử dụng ngắn phải bảo quản trong điều kiện đặc biệt, làm phát sinh thêm chi phí và áp lực cho lực lượng chức năng.

Nếu trước đây hàng hóa chủ yếu được kiểm tra tại chợ, cửa hàng hoặc kho truyền thống thì nay nhiều sản phẩm được bán qua livestream, mạng xã hội hay sàn thương mại điện tử. Kho chứa hàng có thể nằm trong nhà riêng, căn hộ chung cư hoặc liên tục thay đổi địa điểm. Không ít đối tượng còn xóa dấu vết giao dịch sau khi bán hàng nhằm gây khó khăn cho việc truy vết.

Trong bối cảnh đó, một mã QR không đồng nghĩa với việc hàng hóa có nguồn gốc rõ ràng. Nếu dữ liệu phía sau không được kiểm chứng, công nghệ rất dễ trở thành công cụ tạo dựng niềm tin giả.

Theo lãnh đạo Chi cục Quản lý thị trường Thanh Hóa, mọi hành vi gian lận liên quan đến nguồn gốc hàng hóa đều sẽ bị xử lý nghiêm theo quy định của pháp luật, với tinh thần không có vùng cấm, không có ngoại lệ.

Dữ liệu thật mới là "lá chắn" chống hàng giả

Ở chiều ngược lại, khi được xây dựng đúng quy chuẩn, truy xuất nguồn gốc lại đang trở thành một trong những công cụ hiệu quả nhất hỗ trợ lực lượng quản lý thị trường chống hàng giả và hàng kém chất lượng.

Theo ông Hoàng Công Lợi, truy xuất nguồn gốc không chỉ giúp doanh nghiệp minh bạch sản phẩm mà còn góp phần thay đổi phương thức quản lý từ kiểm tra thủ công sang quản lý bằng dữ liệu số.

Hiện nay, nhiều sản phẩm đã được cập nhật trên các hệ thống truy xuất nguồn gốc của các bộ, ngành. Khi kiểm tra, cán bộ quản lý thị trường chỉ cần quét mã điện tử để đối chiếu với cơ sở dữ liệu là có thể biết được toàn bộ hành trình của sản phẩm, từ vùng nguyên liệu, quá trình sản xuất, đóng gói đến đơn vị phân phối.

Đặc biệt, xu hướng cấp "danh tính số" cho từng đơn vị sản phẩm đang mở ra một phương thức mới trong phòng, chống hàng giả. Dù bao bì có được làm nhái tinh vi đến đâu, hệ thống vẫn có thể cảnh báo nếu mã chưa từng được nhà sản xuất kích hoạt hoặc xuất hiện trùng lặp tại nhiều địa điểm khác nhau.

"Đối với doanh nghiệp làm ăn chân chính, truy xuất nguồn gốc chính là một 'vũ khí' để bảo vệ thương hiệu của mình", ông Hoàng Công Lợi nhận định.

Theo Chi cục Quản lý thị trường Thanh Hóa, để nhận biết một hệ thống truy xuất nguồn gốc đáng tin cậy, người tiêu dùng không nên chỉ kiểm tra xem mã QR có quét được hay không.

Một mã truy xuất đúng nghĩa phải cung cấp đầy đủ thông tin về vùng sản xuất, cơ sở chế biến, ngày thu hoạch hoặc đóng gói, đơn vị vận chuyển và phân phối. Những thông tin này cũng phải thống nhất với nội dung thể hiện trên bao bì sản phẩm.

Nếu sau khi quét mã chỉ xuất hiện website giới thiệu doanh nghiệp hoặc trang mạng xã hội mà không có dữ liệu về hành trình sản phẩm thì đó chỉ là mã liên kết thông tin, không phải hệ thống truy xuất nguồn gốc.

Người tiêu dùng cũng nên ưu tiên lựa chọn sản phẩm có thông tin được kết nối với các hệ thống truy xuất của cơ quan quản lý nhà nước, có chứng nhận VietGAP, GlobalGAP, HACCP, ISO hoặc OCOP còn hiệu lực; đồng thời mua hàng tại các siêu thị, cửa hàng và chuỗi cung ứng uy tín để hạn chế rủi ro.

Để kiểm soát hàng hóa ngay từ gốc, Phó Chi cục trưởng Hoàng Công Lợi cho rằng điều quan trọng là phải xây dựng cơ chế chia sẻ dữ liệu giữa ngành nông nghiệp và ngành công thương. Khi thông tin về mã số vùng trồng, cơ sở chăn nuôi, năng lực sản xuất hay sản lượng được liên thông, lực lượng quản lý thị trường sẽ dễ dàng phát hiện những dấu hiệu bất thường trong lưu thông hàng hóa.

Cũng theo ông Lợi, cùng với đó là sự phối hợp chặt chẽ giữa các ngành theo đúng chức năng. Ngành nông nghiệp kiểm soát từ khâu sản xuất, vật tư đầu vào và cấp tem truy xuất; còn lực lượng quản lý thị trường tập trung kiểm soát khâu lưu thông, phân phối và tiêu thụ. Việc duy trì các đoàn kiểm tra liên ngành, tăng cường kiểm tra đột xuất và áp dụng các phương pháp kiểm nghiệm nhanh tại hiện trường sẽ góp phần nâng cao hiệu quả phòng, chống hàng giả và gian lận thương mại.

Niềm tin của người tiêu dùng không được tạo nên bởi một ô vuông đen trắng in trên bao bì, mà được xây dựng từ sự trung thực của dữ liệu phía sau nó. Khi mỗi mã QR thực sự phản ánh đúng hành trình của sản phẩm, truy xuất nguồn gốc sẽ không chỉ là công cụ quản lý, mà còn trở thành "tấm hộ chiếu" bảo vệ doanh nghiệp làm ăn chân chính, bảo vệ người tiêu dùng và góp phần tạo lập một thị trường minh bạch, công bằng.