Từ ánh sáng trong những ngôi nhà phố cổ
Nhắc đến Hội An, người ta dễ dàng hình dung những con phố nhỏ, mái ngói rêu phong, những ngôi nhà gỗ và hàng nghìn chiếc đèn lồng đủ màu sắc được thắp sáng khi phố lên đèn. Trong không gian ấy, đèn lồng không phải một sản phẩm mới xuất hiện để phục vụ du lịch mà có quá trình gắn bó lâu dài với đời sống thương cảng Hội An.
Hội An từng là một thương cảng quốc tế sầm uất, nơi giao lưu của thương nhân Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản và nhiều quốc gia khác. Cùng với hàng hóa, phong tục, tập quán và kỹ thuật thủ công cũng theo các dòng giao thương đến đây, được cộng đồng cư dân tiếp nhận, biến đổi và phát triển phù hợp với đời sống địa phương.
Đèn lồng dần trở thành một vật dụng quen thuộc trong các gia đình, hội quán, đình, chùa và không gian sinh hoạt cộng đồng. Theo thời gian, người thợ Hội An hình thành những cách làm riêng, từ tạo khung tre, ghép nan, tạo dáng đến căng vải, dán giấy và trang trí.
Điều đáng quý là nghề thủ công này được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Mỗi gia đình làm đèn có thể có những bí quyết riêng về lựa chọn tre, xử lý nguyên liệu, tạo khung hay phối màu. Vì vậy, phía sau mỗi chiếc đèn không chỉ là một sản phẩm hàng hóa mà còn có câu chuyện về nghề, về gia đình và về không gian văn hóa phố Hội.
Những chiếc đèn mang dấu ấn bàn tay người thợ
Để làm một chiếc đèn lồng hoàn chỉnh, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn. Tre thường được lựa chọn kỹ, có độ dẻo và khả năng chịu lực phù hợp. Sau khi xử lý, tre được chẻ thành nan, uốn thành những đường cong theo từng kiểu dáng. Công đoạn dựng khung đòi hỏi sự chính xác bởi chỉ cần sai lệch nhỏ, chiếc đèn có thể mất cân đối.
Phần khung sau đó được phủ bằng vải hoặc giấy. Với những mẫu đèn truyền thống, người thợ phải căng vật liệu sao cho phẳng, đều, không nhăn nhưng vẫn giữ được độ mềm mại của dáng đèn. Khâu cuối cùng là trang trí, hoàn thiện và lắp bộ phận chiếu sáng.
Từ kiểu dáng tròn, hình trụ, hình củ tỏi đến những mẫu cách điệu, đèn lồng Hội An ngày càng phong phú. Màu sắc cũng được phát triển đa dạng, từ đỏ, vàng, xanh, tím đến những gam màu nhẹ, phù hợp với kiến trúc hiện đại.
Điểm đặc biệt của sản phẩm thủ công là dấu ấn của người làm. Máy móc có thể hỗ trợ một số công đoạn, nhưng những thao tác tạo dáng, kiểm tra độ cân đối, căng vải hay hoàn thiện từng chi tiết vẫn cần kinh nghiệm và sự khéo léo. Chính sự khác biệt ấy tạo nên giá trị mà sản phẩm công nghiệp khó thay thế hoàn toàn.
Đèn lồng vì thế không chỉ được bán như một món quà lưu niệm. Nhiều du khách tìm đến các cơ sở làm đèn để quan sát người thợ làm nghề, tự tay thử một vài công đoạn và mang về một chiếc đèn do chính mình tham gia hoàn thiện. Nghề truyền thống từ chỗ chỉ tạo ra sản phẩm đã trở thành một trải nghiệm văn hóa.
Khi nghề truyền thống gắn với du lịch
Sự phát triển của du lịch Hội An đã tạo thêm không gian để nghề làm đèn lồng phát triển. Du khách đến phố cổ không chỉ thưởng ngoạn kiến trúc, thưởng thức ẩm thực mà còn muốn tìm hiểu những nghề thủ công đã tạo nên bản sắc của địa phương.
Nhiều cơ sở làm đèn đã chuyển từ mô hình sản xuất đơn thuần sang kết hợp sản xuất với trải nghiệm. Khách có thể xem nghệ nhân tạo khung, tìm hiểu cách lựa chọn tre, lựa chọn màu vải và thử tự làm một chiếc đèn nhỏ. Mô hình này đem lại giá trị ở nhiều cấp độ. Người thợ có thêm thu nhập từ sản phẩm và dịch vụ trải nghiệm; du khách có thêm một hoạt động văn hóa; còn địa phương có thêm một sản phẩm du lịch mang bản sắc riêng.
Đặc biệt, đèn lồng còn góp phần tạo nên không gian về đêm của Hội An. Ánh sáng dịu từ những chiếc đèn nhiều màu khiến các tuyến phố, ngõ nhỏ, mặt tiền nhà cổ có diện mạo khác biệt. Hình ảnh ấy trở thành một trong những biểu tượng dễ nhận biết nhất khi nhắc đến Hội An. Từ góc độ kinh tế sáng tạo, đây cũng là ví dụ cho thấy một sản phẩm thủ công truyền thống có thể tạo ra giá trị mới khi được kết nối với du lịch, thiết kế, văn hóa và thị trường quà tặng.
Giữ nghề trong nhịp sống hiện đại
Tuy nhiên, nghề làm đèn lồng cũng đứng trước không ít thách thức. Sản phẩm công nghiệp có giá rẻ, sản xuất nhanh tạo sức ép cạnh tranh đối với hàng thủ công. Thị hiếu khách hàng thay đổi khiến người làm nghề phải liên tục cải tiến mẫu mã. Trong khi đó, việc truyền nghề cho thế hệ trẻ không phải lúc nào cũng dễ dàng.
Một chiếc đèn được làm thủ công cần thời gian và sự kiên nhẫn, trong khi thu nhập của người thợ phụ thuộc nhiều vào thị trường du lịch. Khi lượng khách biến động, đầu ra của sản phẩm cũng chịu ảnh hưởng. Bởi vậy, bảo tồn nghề không thể chỉ dừng ở việc giữ lại cách làm truyền thống. Điều quan trọng là phải tạo được thị trường cho sản phẩm và giúp người làm nghề có sinh kế ổn định.
Một hướng đi đang được nhiều làng nghề quan tâm là nâng cao giá trị thay vì chạy theo số lượng. Đèn lồng có thể được thiết kế thành sản phẩm nội thất, quà tặng, vật dụng trang trí, sản phẩm phục vụ nhà hàng, khách sạn và các không gian văn hóa. Những bộ sưu tập theo mùa, theo lễ hội hoặc theo chủ đề di sản cũng có thể mở rộng thị trường.
Cùng với đó là câu chuyện chuyển đổi xanh. Tre, vải và các vật liệu tự nhiên có thể trở thành lợi thế nếu được khai thác hợp lý. Việc sử dụng vật liệu bền vững, hạn chế nhựa dùng một lần, giảm chất thải trong sản xuất và sử dụng bóng đèn tiết kiệm năng lượng sẽ giúp sản phẩm phù hợp hơn với xu hướng tiêu dùng xanh.
Đưa ánh sáng Hội An ra xa hơn
Trong thời đại số, làng nghề cũng có thêm cơ hội tiếp cận khách hàng ngoài không gian phố cổ. Những câu chuyện về người thợ, quy trình làm đèn, lịch sử sản phẩm có thể được giới thiệu trên các nền tảng số. Hình ảnh và video ngắn giúp khách hàng trong nước và quốc tế hiểu hơn về giá trị của sản phẩm trước khi quyết định mua.
Đây cũng là cách để nghề truyền thống tiếp cận thế hệ trẻ. Một người trẻ có thể không lựa chọn công việc làm đèn theo cách truyền thống, nhưng có thể tham gia vào thiết kế, nhiếp ảnh, truyền thông, thương mại điện tử, xây dựng thương hiệu hoặc phát triển sản phẩm mới từ nghề cũ. Khi đó, làng nghề không còn là một không gian sản xuất khép kín mà trở thành một hệ sinh thái sáng tạo, trong đó người thợ, nhà thiết kế, doanh nghiệp du lịch và cộng đồng cùng tham gia.
Đèn lồng Hội An vì thế có thể đi xa hơn những con phố cổ. Một sản phẩm nhỏ bé nhưng chứa trong đó nhiều lớp giá trị: giá trị của bàn tay lao động, của ký ức thương cảng, của kiến trúc phố cổ, của du lịch và của kinh tế sáng tạo.
Giữ nghề làm đèn lồng cũng chính là giữ một phần hồn của Hội An. Nhưng để nghề sống lâu trong đời sống hiện đại, ánh sáng của những chiếc đèn cần được nối với ánh sáng của thị trường, công nghệ, thiết kế và tư duy phát triển bền vững. Khi người thợ vẫn có thể sống bằng nghề, người trẻ nhìn thấy cơ hội từ nghề và du khách tiếp tục tìm đến để trải nghiệm, những chiếc đèn lồng sẽ không chỉ soi sáng phố cổ mà còn soi sáng một hướng đi mới cho kinh tế văn hóa của Hội An./.
