Kỳ 2: Nuôi dưỡng đất, bắt đầu từ thay đổi cách canh tác

Bồi dưỡng đất từ nguồn lực tại chỗ

Trong sản xuất nông nghiệp hữu cơ, đất không đơn thuần là giá thể để cây trồng sinh trưởng mà là một hệ sinh thái sống, nơi diễn ra các quá trình phân giải chất hữu cơ, tuần hoàn dinh dưỡng và tương tác giữa các nhóm sinh vật. Vì vậy, chăm sóc đất cần được thực hiện thường xuyên, thông qua việc duy trì nguồn vật chất hữu cơ, cải thiện cấu trúc đất và tạo môi trường thuận lợi cho các sinh vật có ích phát triển.

Một trong những giải pháp quan trọng là tận dụng phế phẩm, phụ phẩm nông nghiệp để bổ sung nguồn hữu cơ cho đất. Rơm rạ, thân lá cây trồng, phân chuồng và các vật liệu hữu cơ phù hợp sau khi được thu gom, xử lý đúng quy trình có thể trở thành nguồn dinh dưỡng, góp phần cải thiện cấu trúc đất, tăng khả năng giữ nước và hỗ trợ hoạt động của hệ vi sinh vật.

Tuy nhiên, việc sử dụng phụ phẩm không nên dừng ở khâu đưa trực tiếp vật liệu hữu cơ trở lại đồng ruộng. Nguồn nguyên liệu cần được kiểm soát, xử lý phù hợp để hạn chế mầm bệnh, hạt cỏ dại và các yếu tố gây ô nhiễm. Đặc biệt, trong sản xuất hữu cơ, các loại phân bón và vật tư đầu vào phải đáp ứng yêu cầu của tiêu chuẩn áp dụng; không phải cứ có nguồn gốc tự nhiên hay được gọi là phân hữu cơ thì đều mặc nhiên được phép sử dụng.

Tại Thanh Hóa, HTX Tây Đô Green đang từng bước vận dụng các nguyên tắc của nông nghiệp hữu cơ vào hoạt động sản xuất, trong đó chú trọng khai thác nguồn phế phẩm, phụ phẩm và vật liệu hữu cơ sẵn có tại địa phương. Theo anh Lê Phú Thanh, Giám đốc HTX Tây Đô Green, HTX quan tâm bổ sung chất hữu cơ thường xuyên, đồng thời tạo điều kiện nuôi dưỡng hệ sinh vật trong đất nhằm duy trì độ phì nhiêu và cải thiện sức khỏe đất.

Cùng với việc tận dụng nguồn hữu cơ tại chỗ, HTX thực hiện luân canh, xen canh, đa dạng hóa cây trồng và bố trí thời vụ phù hợp với điều kiện sản xuất. Đây là những biện pháp góp phần hạn chế tình trạng khai thác đất theo một chiều, giảm áp lực từ việc trồng liên tục một loại cây và tạo điều kiện để đất có thời gian phục hồi.

Thực tế cho thấy, hiệu quả của việc bồi dưỡng đất không chỉ phụ thuộc vào lượng phân hữu cơ được bổ sung mà còn liên quan đến chất lượng nguyên liệu, cách xử lý, thời điểm sử dụng và khả năng duy trì hoạt động sinh học trong đất. Một nền đất khỏe cần được nuôi dưỡng liên tục, thay vì chỉ được cải tạo trong một vài thời điểm trước hoặc sau mỗi vụ sản xuất.

Đa dạng cây trồng, cân bằng hệ canh tác 

Nếu bổ sung vật chất hữu cơ giúp cải thiện môi trường đất thì luân canh, xen canh và đa dạng hóa cây trồng là những giải pháp quan trọng để duy trì sự cân bằng của hệ thống canh tác. Việc thay đổi cây trồng theo mùa vụ, kết hợp các loài có đặc điểm sinh trưởng và nhu cầu dinh dưỡng khác nhau có thể góp phần hạn chế sự tích lũy của sâu bệnh, giảm áp lực lên một số nhóm dinh dưỡng và khai thác hiệu quả hơn các tầng đất.

Trong luân canh, việc lựa chọn cây trồng cần tính đến họ thực vật, bộ rễ, nhu cầu dinh dưỡng và các loại dịch hại thường gặp. Luân phiên những cây trồng có đặc điểm sinh trưởng khác nhau giúp hạn chế tình trạng một nhóm sâu bệnh tồn tại và phát triển liên tục qua nhiều vụ. Đồng thời, sự thay đổi về hệ rễ cũng góp phần tác động đến cấu trúc đất và quá trình tuần hoàn dinh dưỡng.

Đối với xen canh, các loại cây được bố trí trên cùng diện tích cần có sự tương thích về nhu cầu ánh sáng, nước, dinh dưỡng và không gian sinh trưởng. Nếu được thiết kế phù hợp, mô hình này không chỉ giúp tận dụng diện tích mà còn tạo ra hệ thực vật đa dạng hơn, góp phần tăng khả năng che phủ đất và hạn chế đất bị phơi trống trong thời gian dài.

Tại HTX Quỳnh Bảng (Nghệ An), hoạt động sản xuất được tổ chức với nhiều loại rau màu như hành, bầu, bí, cà rốt, khoai tây, bắp cải... Cây trồng được bố trí theo mùa vụ, có sự thay đổi về giống và kết hợp xen canh. Một cách làm được HTX áp dụng là trồng các loại cây có đặc điểm sinh trưởng khác nhau trên cùng diện tích, chẳng hạn trồng mướp đắng trên giàn, phía dưới bố trí các loại rau cải. Cách kết hợp này giúp tận dụng không gian canh tác, đa dạng hóa sản phẩm và khai thác diện tích đất theo nhiều tầng sinh trưởng.

Bên cạnh đó, HTX sử dụng hệ thống tưới tự động từ nguồn nước ngầm để chủ động cung cấp nước cho cây trồng. Việc quản lý nước có ý nghĩa quan trọng đối với sức khỏe đất, bởi thiếu nước kéo dài có thể ảnh hưởng đến hoạt động sinh học, trong khi tưới quá mức hoặc thoát nước kém dễ gây rửa trôi dinh dưỡng, úng rễ và làm suy giảm chất lượng đất. Do đó, hệ thống tưới cần được vận hành phù hợp với nhu cầu của từng loại cây và điều kiện đất đai.

Một điểm đáng chú ý tại HTX Quỳnh Bảng là việc tổ chức sản xuất theo hướng tận dụng và tuần hoàn phụ phẩm. Phụ phẩm từ trồng trọt được đưa vào phục vụ chăn nuôi hoặc xử lý làm phân bón. HTX cũng phát triển chăn nuôi bò, sử dụng phân chuồng sau xử lý để tạo nguồn phân hữu cơ phục vụ sản xuất tại chỗ. Ngoài ra, HTX sử dụng phân gà đã qua xử lý và một số loại phân hữu cơ nhập từ Nhật Bản trong quá trình cải tạo đất.

Ngoài phạm vi đồng ruộng, tại Quỳnh Bảng còn có hơn 100 ha rừng ngập mặn. Các HTX tại địa phương phối hợp với cơ quan quản lý lâm nghiệp và lực lượng công an triển khai hoạt động trồng, bảo vệ rừng, trong đó có chiến dịch trồng rừng với diện tích khoảng 5 ha và phối hợp ngăn chặn các hành vi săn bắt động vật hoang dã. Những hoạt động này góp phần cho thấy sản xuất nông nghiệp bền vững cần được đặt trong mối quan hệ với bảo vệ hệ sinh thái tự nhiên, duy trì đa dạng sinh học và bảo vệ các nguồn tài nguyên tại địa phương.

Quản lý đất theo hướng đồng bộ 

Bà Từ Thị Tuyết Nhung, Ủy viên Ban Thường vụ Hiệp hội Nông nghiệp hữu cơ Việt Nam, nguyên Trưởng ban Điều phối PGS Việt Nam, chia sẻ: "Các biện pháp như bổ sung phân hữu cơ, luân canh, xen canh hay sử dụng cây che phủ chỉ phát huy hiệu quả khi được triển khai trong một hệ thống quản lý đồng bộ. Sức khỏe đất chịu tác động không chỉ từ cách bón phân mà còn từ nguồn nước tưới, giống cây trồng, phương thức làm đất, quản lý dịch hại và cả hoạt động sau thu hoạch".

Trong đó, quản lý dịch hại theo hướng phòng ngừa cần được ưu tiên. Sử dụng giống phù hợp, bố trí thời vụ và mật độ hợp lý, thường xuyên kiểm tra đồng ruộng, vệ sinh khu vực sản xuất, bảo vệ thiên địch và áp dụng các biện pháp sinh học phù hợp sẽ giúp giảm nguy cơ bùng phát sâu bệnh. Cách tiếp cận này hạn chế sự phụ thuộc vào các biện pháp xử lý tức thời, đồng thời góp phần duy trì cân bằng sinh thái trên đồng ruộng.

Việc làm đất cũng cần được điều chỉnh theo đặc điểm từng khu vực. Đất bị nén chặt cần có giải pháp cải thiện độ tơi xốp; đất dốc cần được che phủ và áp dụng biện pháp hạn chế xói mòn; khu vực dễ úng phải chú trọng thoát nước. Không có một công thức cải tạo đất chung cho mọi loại đất, bởi mỗi vùng sản xuất có điều kiện địa hình, thành phần cơ giới, độ pH, nguồn nước và hiện trạng dinh dưỡng khác nhau.

Một yêu cầu khác là theo dõi chất lượng đất định kỳ. Thông qua phân tích các chỉ tiêu như pH, hàm lượng chất hữu cơ, dinh dưỡng, độ mặn và một số đặc tính sinh học, người sản xuất có thể nhận diện những hạn chế của đất để lựa chọn biện pháp canh tác phù hợp. Việc theo dõi cần được thực hiện qua nhiều vụ, bởi sức khỏe đất là trạng thái có tính động, không thể đánh giá đầy đủ chỉ bằng quan sát cây trồng trong một thời điểm.

Nông nghiệp hữu cơ vì thế không thể chỉ được nhận diện qua việc thay thế phân bón hóa học bằng phân hữu cơ hay hạn chế một số loại vật tư đầu vào. Cốt lõi của phương thức sản xuất này là xây dựng hệ thống canh tác dựa trên các quá trình sinh thái tự nhiên, trong đó đất được nuôi dưỡng, hệ sinh vật được bảo vệ và tài nguyên được sử dụng có trách nhiệm. Khi đất khỏe trở thành mục tiêu xuyên suốt của hoạt động sản xuất, nền tảng cho chất lượng nông sản và tính bền vững của nông nghiệp mới có thể được củng cố lâu dài./.