Sau thời gian đưa vào khai thác nhưng chưa tổ chức thu phí, một số dự án cao tốc Bắc - Nam phía Đông giai đoạn 1 đang bước vào giai đoạn hoàn thiện các điều kiện cuối cùng để triển khai thu phí sử dụng đường bộ. Theo Cục Đường bộ Việt Nam, kế hoạch thu phí trên các tuyến cao tốc do Nhà nước trực tiếp quản lý đang được đẩy nhanh, song vẫn cần thêm thời gian để bảo đảm hệ thống vận hành ổn định, đồng bộ.
Hiện nay, trong tổng số 18 dự án thành phần đã được Bộ Xây dựng chấp thuận chủ trương thu phí, có 5 dự án đang ở giai đoạn chạy thử nghiệm và đánh giá hiệu năng hệ thống thu phí tự động không dừng (ETC). Các tuyến gồm Mai Sơn - Quốc lộ 45, Quốc lộ 45 - Nghi Sơn, Nghi Sơn - Diễn Châu, Vĩnh Hảo - Phan Thiết và Phan Thiết - Dầu Giây. Đây đều là những đoạn tuyến thuộc cao tốc Bắc - Nam phía Đông giai đoạn 1 (2017 - 2020), đã chính thức khai thác từ tháng 4/2024.
Để các tuyến này đủ điều kiện thu phí chính thức, Bộ Xây dựng đã giao Cục Đường bộ Việt Nam phối hợp cùng các Ban Quản lý dự án chỉ đạo nhà thầu và đơn vị liên quan triển khai đánh giá các chỉ số hiệu quả vận hành (KPI) của hệ thống ETC. Việc đánh giá tập trung vào hoạt động của trạm thu phí và hệ thống Back-End, được thực hiện sau khi hoàn tất công tác kiểm thử và kết nối thu phí kín liên tuyến, nhằm bảo đảm hệ thống vận hành an toàn, thông suốt trước khi đưa vào khai thác thương mại.
Tuy nhiên, theo Cục Đường bộ Việt Nam, tại một số dự án thành phần, quá trình đánh giá KPI dự kiến sớm nhất cũng phải kéo dài đến giữa tháng 2. Điều này khiến việc tổ chức thu phí không thể triển khai đồng loạt ngay trong thời gian đầu năm như kỳ vọng ban đầu.
Bên cạnh yếu tố kỹ thuật, tiến độ đầu tư xây dựng trạm dừng nghỉ cũng đang là một điểm nghẽn. Thực tế cho thấy, tại một số dự án thành phần, các trạm dừng nghỉ chưa đáp ứng yêu cầu theo quy định. Thậm chí, có trạm không thể hoàn thành trong năm 2025 theo kế hoạch và buộc phải xin gia hạn thời gian thi công. Trong khi đó, trạm dừng nghỉ là một trong những điều kiện bắt buộc để dự án đủ điều kiện tổ chức thu phí, khiến kế hoạch thu phí sớm trên các tuyến cao tốc này bị ảnh hưởng.
Trên cơ sở các vướng mắc nêu trên, Cục Đường bộ Việt Nam cho biết, 5 dự án thành phần đang thử nghiệm hệ thống thu phí nhiều khả năng sẽ bắt đầu thu phí sau dịp Tết Nguyên đán. Cùng với đó, một số dự án thuộc cao tốc Bắc - Nam giai đoạn 2 (2021 - 2025) dự kiến sẽ triển khai thu phí từ tháng 3 tới, khi các điều kiện cần thiết được hoàn tất.
Theo đề án thu phí đã được Bộ Xây dựng phê duyệt, các đoạn tuyến thực hiện thu phí bao gồm: Mai Sơn - Quốc lộ 45; Quốc lộ 45 - Nghi Sơn; Nghi Sơn - Diễn Châu; Vĩnh Hảo - Phan Thiết; Phan Thiết - Dầu Giây; Bãi Vọt - Hàm Nghi; Hàm Nghi - Vũng Áng; Vũng Áng - Bùng; Bùng - Vạn Ninh; Vạn Ninh - Cam Lộ; Hòa Liên - Túy Loan; Quảng Ngãi - Hoài Nhơn; Hoài Nhơn - Quy Nhơn; Quy Nhơn - Chí Thạnh; Chí Thạnh - Vân Phong; Vân Phong - Nha Trang; Cần Thơ - Hậu Giang; Hậu Giang - Cà Mau.
Về mức thu, đoạn Hòa Liên - Túy Loan và Phan Thiết - Dầu Giây áp dụng mức phí 1.300 đồng/PCU/km. Các đoạn tuyến còn lại thực hiện mức thu 900 đồng/PCU/km. Phí sử dụng đường bộ được tính theo quãng đường phương tiện thực tế lưu thông trên tuyến cao tốc.
Theo đề án, thời gian tổ chức thu phí đối với các dự án cao tốc Bắc - Nam là 7 năm, trong đó Cục Đường bộ Việt Nam là đơn vị trực tiếp tổ chức và quản lý thu phí. Sau khi kết thúc giai đoạn này, cơ quan quản lý sẽ xem xét, tính toán phương án khai thác và quản lý hạ tầng phù hợp với từng giai đoạn phát triển tiếp theo.
Dự kiến, khi các dự án thành phần đồng loạt thu phí, nguồn thu mang lại đạt khoảng gần 3.000 tỷ đồng mỗi năm, sau khi đã trừ chi phí tổ chức thu phí và vận hành hệ thống.
