Hiểu sai về CBAM có thể khiến doanh nghiệp tăng mạnh chi phí xuất khẩu

Áp lực CBAM tăng tốc, doanh nghiệp xuất khẩu không còn nhiều thời gian chuẩn bị

Từ năm 2026, Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu sẽ chính thức bước sang giai đoạn vận hành đầy đủ, tạo ra sức ép lớn đối với các doanh nghiệp xuất khẩu của Việt Nam. Những ngành chịu ảnh hưởng trực tiếp gồm thép, nhôm, xi măng, điện, hydro và phân bón, các lĩnh vực có lượng phát thải carbon cao và đóng vai trò quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Theo các chuyên gia, CBAM không còn dừng ở yêu cầu kê khai hay thủ tục hành chính đơn thuần mà đang trở thành yếu tố tác động trực tiếp đến chi phí sản xuất, khả năng cạnh tranh và cơ hội tiếp cận thị trường châu Âu của doanh nghiệp. Ông Nguyễn Mạnh Thắng, chuyên gia tư vấn về ESG và kiểm kê khí thải, cho biết EU đã công bố mức giá tham chiếu chứng chỉ CBAM từ quý I/2026 ở mức hơn 75 Euro cho mỗi tấn CO2. Điều này đồng nghĩa doanh nghiệp phát thải càng cao sẽ càng phải chi trả nhiều hơn để duy trì xuất khẩu.

Không chỉ các mặt hàng nguyên liệu thô, nhiều sản phẩm hoàn thiện cũng nằm trong phạm vi kiểm soát của cơ chế này. Ngoài ra, EU đang tiếp tục nghiên cứu mở rộng danh mục áp dụng CBAM sang các ngành phát thải lớn khác như nhựa, giấy và thủy tinh. Dù chưa chính thức bị áp thuế carbon, các doanh nghiệp thuộc những lĩnh vực này vẫn được khuyến cáo cần chủ động theo dõi thay đổi chính sách để tránh bị động trong tương lai.

Hiện nay, CBAM đang ở giai đoạn chuyển tiếp kéo dài từ tháng 10/2023 đến hết năm 2025. Trong khoảng thời gian này, các nhà nhập khẩu vào EU chỉ phải thực hiện khai báo phát thải theo quý. Tuy nhiên, từ đầu năm 2026, quy định sẽ bước vào giai đoạn bắt buộc thực hiện đầy đủ, bao gồm việc mua chứng chỉ CBAM tương ứng với lượng phát thải của hàng hóa nhập khẩu.

Đáng chú ý, thời điểm ngày 30/9/2027 sẽ là hạn chót để các nhà nhập khẩu châu Âu hoàn tất khai báo phát thải chính thức đầu tiên cho năm 2026. Dù còn hơn một năm, nhưng theo ông Thắng, các doanh nghiệp Việt Nam không thể chờ đến sát thời hạn mới chuẩn bị. Trên thực tế, đối tác nhập khẩu sẽ yêu cầu dữ liệu phát thải từ rất sớm để hoàn thiện hồ sơ nghĩa vụ CBAM với EU.

Song song với áp lực tuân thủ, cơ chế này cũng có một số điều chỉnh đáng chú ý. EU dự kiến miễn trừ nghĩa vụ CBAM đối với các lô hàng nhập khẩu dưới 50 tấn/năm ở một số nhóm ngành như xi măng, sắt thép, nhôm và phân bón. Tuy vậy, giới chuyên gia cho rằng đây không phải lý do để doanh nghiệp chủ quan, bởi xu hướng siết tiêu chuẩn xanh đang ngày càng rõ nét tại thị trường quốc tế.

Sáu hiểu nhầm phổ biến có thể khiến doanh nghiệp trả giá đắt

Tại sự kiện “Áp lực CBAM 2027 - Doanh nghiệp cần làm gì từ hôm nay?” do GREEN IN tổ chức ngày 27/5, các chuyên gia đã chỉ ra hàng loạt hiểu nhầm phổ biến của doanh nghiệp Việt Nam trong quá trình tiếp cận và triển khai CBAM. Những nhận thức sai lệch này được đánh giá có thể dẫn tới rủi ro tài chính lớn, thậm chí ảnh hưởng trực tiếp đến đơn hàng xuất khẩu.

Bà Nguyễn Thị Hà, Giám đốc Chương trình NetZero, cho biết nhiều doanh nghiệp hiện vẫn cho rằng CBAM chỉ áp dụng đối với nhà nhập khẩu châu Âu hoặc các doanh nghiệp xuất khẩu trực tiếp, còn đơn vị gia công trong chuỗi cung ứng sẽ không bị ảnh hưởng. Theo bà Hà, đây là nhận thức rất nguy hiểm bởi CBAM đang dần trở thành yêu cầu bắt buộc xuyên suốt chuỗi cung ứng. Nếu doanh nghiệp không cung cấp dữ liệu phát thải đầy đủ và đúng thời hạn, phía nhập khẩu có thể sử dụng mức phát thải mặc định cao hơn để tính toán, kéo theo chi phí chứng chỉ CBAM tăng mạnh.

Một hiểu nhầm khác là nhiều doanh nghiệp cho rằng còn tới năm 2027 mới phải khai báo nên chưa cần chuẩn bị ngay. Tuy nhiên, để xây dựng được bộ dữ liệu phát thải chính xác đòi hỏi thời gian dài thu thập, kiểm chứng và hoàn thiện hồ sơ kỹ thuật. Nếu chậm trễ, doanh nghiệp rất dễ rơi vào tình trạng thiếu dữ liệu và buộc phải áp dụng hệ số mặc định bất lợi.

Không ít doanh nghiệp hiện cũng chỉ xem CBAM như một nghĩa vụ tuân thủ thay vì cơ hội nâng cao năng lực cạnh tranh. Theo các chuyên gia, cách tiếp cận này khiến doanh nghiệp bỏ lỡ cơ hội tiếp cận nguồn tài chính xanh, khách hàng mới và các chuỗi cung ứng bền vững tại châu Âu. Trong bối cảnh nhiều thị trường quốc tế đang thúc đẩy yêu cầu xanh hóa, doanh nghiệp chậm chuyển đổi có nguy cơ tụt lại phía sau.

Ngoài ra, nhiều đơn vị nhầm lẫn rằng chỉ cần kiểm kê phát thải khí nhà kính theo phạm vi 1, 2 và 3 là đã đáp ứng đầy đủ yêu cầu CBAM. Thực tế, cơ chế này có phương pháp tính toán và phạm vi áp dụng riêng biệt, không hoàn toàn giống với quy trình kiểm kê khí nhà kính thông thường.

Một sai lầm phổ biến khác là đánh đồng CBAM với tiêu chuẩn ISO 14067. Trong khi ISO 14067 là tiêu chuẩn tự nguyện liên quan đến dấu chân carbon của sản phẩm, CBAM lại là cơ chế bắt buộc với các hướng dẫn, phương pháp tính và phạm vi phát thải riêng do EU quy định.

Đáng chú ý, nhiều doanh nghiệp cũng cho rằng chỉ cần mua tín chỉ năng lượng tái tạo IREC là có thể hoàn thành nghĩa vụ CBAM. Tuy nhiên, theo bà Nguyễn Thị Hà, mục tiêu cốt lõi của cơ chế này là giảm phát thải trực tiếp và ngăn rò rỉ carbon. Vì vậy, việc mua tín chỉ năng lượng tái tạo chưa chắc đã được công nhận là đáp ứng đầy đủ yêu cầu CBAM nếu doanh nghiệp không thực sự cắt giảm lượng phát thải trong quá trình sản xuất.

Các chuyên gia nhận định, trong bối cảnh quy định liên tục được cập nhật và mở rộng, doanh nghiệp Việt Nam cần nhanh chóng xây dựng hệ thống dữ liệu phát thải, chuẩn hóa quy trình đo lường và nâng cao năng lực quản trị carbon. Việc chuẩn bị sớm không chỉ giúp hạn chế rủi ro về chi phí mà còn tạo lợi thế cạnh tranh khi xuất khẩu vào những thị trường đang ngày càng siết chặt tiêu chuẩn môi trường.