Hà Nội xử lý rác tồn lưu, tháo gỡ điểm nghẽn môi trường

Trước áp lực hàng chục triệu tấn rác thải chôn lấp qua nhiều năm, Hà Nội đang đẩy nhanh các giải pháp xử lý rác tồn lưu, từng bước khắc phục những điểm nóng ô nhiễm tại các khu xử lý chất thải tập trung. Không chỉ hướng tới giảm thiểu tác động môi trường, thành phố còn đặt mục tiêu phục hồi quỹ đất, phát triển không gian xanh và chuyển đổi phương thức quản lý chất thải theo hướng kinh tế tuần hoàn, bền vững.

Hàng triệu tấn rác tồn lưu đặt ra bài toán môi trường cấp bách

Trong quá trình đô thị hóa và phát triển kinh tế - xã hội, Hà Nội đang phải đối mặt với áp lực ngày càng lớn từ lượng chất thải rắn phát sinh hằng ngày. Bên cạnh nhiệm vụ thu gom, vận chuyển và xử lý rác sinh hoạt mới, thành phố còn phải giải quyết khối lượng rác khổng lồ đã được chôn lấp tại các khu xử lý chất thải tập trung trong nhiều thập kỷ.

Theo thông tin được công bố cuối tháng 9/2026, Hà Nội hiện có khoảng 34 triệu tấn rác thải đã chôn lấp tại hai khu xử lý Nam Sơn và Xuân Sơn. Đây là lượng chất thải tích tụ trong thời gian dài, đặt ra nhiều thách thức trong kiểm soát ô nhiễm, bảo vệ nguồn nước, sử dụng đất đai và bảo đảm môi trường sống cho người dân.

Đáng chú ý, Khu xử lý chất thải rắn Xuân Sơn, thuộc phường Tùng Thiện, đang tồn lưu khoảng 3,7 triệu tấn rác sinh hoạt. Trong khi đó, khu vực Nam Sơn có khoảng 30 triệu tấn rác cũ cần nghiên cứu phương án xử lý phù hợp.

Những con số này cho thấy áp lực môi trường không chỉ xuất phát từ lượng rác phát sinh mới mà còn từ những tồn tại kéo dài của mô hình xử lý chất thải bằng phương pháp chôn lấp truyền thống.

Tại Xuân Sơn, khu xử lý chất thải được đưa vào hoạt động từ năm 1999, có tổng diện tích khoảng 34,79ha, trong đó diện tích các ô chôn lấp trực tiếp khoảng 24,65ha.

Sau nhiều năm vận hành, lượng rác tích tụ đã hình thành những khu vực chôn lấp có quy mô lớn, phát sinh nguy cơ ô nhiễm môi trường từ nước rỉ rác, khí thải, mùi hôi và các chất ô nhiễm khác.

Theo báo cáo của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội được công bố ngày 16/10/2026, mùi hôi từ khu xử lý có thời điểm phát tán trong phạm vi khoảng 5-10km, ảnh hưởng đến đời sống dân cư cũng như khả năng thu hút đầu tư vào các hoạt động du lịch, dịch vụ và phát triển đô thị tại khu vực.

Đặc biệt, ngân sách thành phố phải bố trí khoảng 58 tỷ đồng mỗi năm để thực hiện các hoạt động xử lý nước rỉ rác, phun hóa chất diệt côn trùng, duy tu và duy trì hệ thống hạ tầng của khu xử lý.

Chi phí duy trì lớn cùng với nguy cơ ô nhiễm kéo dài cho thấy việc xử lý rác tồn lưu đã trở thành yêu cầu cấp thiết, không thể chỉ giải quyết bằng những biện pháp kiểm soát tạm thời.

Trong bối cảnh đó, Hà Nội đang chuyển hướng từ việc tập trung xử lý lượng rác mới phát sinh sang giải quyết đồng thời cả rác tồn lưu, coi đây là nhiệm vụ quan trọng trong chiến lược cải thiện chất lượng môi trường Thủ đô.

Đề xuất xử lý gần 3,7 triệu tấn rác tại Xuân Sơn

Nhằm từng bước tháo gỡ điểm nghẽn môi trường tại khu vực phía Tây thành phố, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội đã đề xuất nghiên cứu phương án xử lý toàn bộ gần 3,7 triệu tấn rác tồn lưu tại Khu xử lý chất thải rắn Xuân Sơn.

Theo phương án được công bố ngày 16/10/2026, rác chôn lấp sẽ được đào xúc, tiền xử lý và sàng tuyển bằng thiết bị cơ học để phân loại thành các nhóm vật liệu khác nhau.

Trong đó, những thành phần có khả năng cháy sẽ được đưa đến nhà máy điện rác để xử lý, đồng thời tận dụng nhiệt năng phục vụ phát điện. Các loại kim loại được thu hồi để tái chế, trong khi chất thải nguy hại phải được quản lý, xử lý theo quy định.

Đối với đất, mùn hữu cơ và những vật liệu trơ còn lại, phương án hướng tới xử lý ổn định và bố trí tại các ô chôn lấp phù hợp yêu cầu kỹ thuật. Quá trình đào xúc, phân loại và vận chuyển phải được kiểm soát chặt chẽ nhằm hạn chế phát sinh bụi, khí thải và nước ô nhiễm.

Điểm đáng chú ý của phương án này là chuyển từ tư duy chôn lấp rác thải sang khai thác những thành phần còn khả năng tái chế, tái sử dụng và thu hồi năng lượng.

Việc tận dụng công nghệ xử lý rác phát điện không chỉ góp phần giảm khối lượng chất thải phải tiếp tục chôn lấp mà còn mở ra khả năng khai thác giá trị kinh tế từ nguồn chất thải vốn được xem là gánh nặng môi trường.

Tuy nhiên, quá trình xử lý rác đã chôn lấp trong thời gian dài cũng tiềm ẩn những thách thức kỹ thuật đáng kể.

Khác với rác sinh hoạt mới, rác tồn lưu thường có thành phần phức tạp, độ ẩm cao và lẫn nhiều đất, cát, vật liệu trơ. Vì vậy, không thể đưa toàn bộ khối lượng rác cũ trực tiếp vào hệ thống đốt phát điện mà cần trải qua quy trình sàng tuyển và xử lý phù hợp.

Bên cạnh đó, việc đào xúc hàng triệu tấn rác có thể làm phát tán mùi hôi, bụi và khí ô nhiễm nếu không được tổ chức khoa học.

Do đó, yêu cầu đặt ra là phải đánh giá đầy đủ tác động môi trường, xây dựng phương án kiểm soát ô nhiễm trong suốt quá trình thi công và tổ chức quan trắc thường xuyên tại những khu vực có nguy cơ ảnh hưởng đến cộng đồng dân cư.

Theo phương án đang được nghiên cứu, Hà Nội dự kiến tận dụng hạ tầng Nhà máy điện rác AMACCAO - Thành Công để xử lý kết hợp rác sinh hoạt mới và rác cũ sau sàng tuyển.

Nhà máy được dự kiến vận hành vào tháng 12/2027, trong khi thời gian xử lý lượng rác tồn lưu tại Xuân Sơn ước tính khoảng 5 năm, chưa bao gồm giai đoạn xây dựng công viên cây xanh và phục hồi mặt bằng sau xử lý.

Tổng mức đầu tư do liên danh AMACCAO - Seraphin - Thành Công đề xuất khoảng 2.226 tỷ đồng. Đây mới là phương án đề xuất, cần tiếp tục được thẩm định về công nghệ, hiệu quả kinh tế, cơ chế đầu tư và các yêu cầu bảo vệ môi trường trước khi triển khai.

Đẩy nhanh các dự án điện rác, giảm phụ thuộc vào chôn lấp

Song song với việc xử lý lượng rác tồn lưu, Hà Nội đang đẩy mạnh đầu tư các công trình xử lý chất thải hiện đại, từng bước giảm tỷ lệ chôn lấp trực tiếp.

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, trong giai đoạn từ ngày 16-23/9/2026, tổng khối lượng chất thải rắn sinh hoạt được thu gom, xử lý trên địa bàn thành phố đạt hơn 54.312 tấn.

Trong đó, khoảng 41.075 tấn được xử lý bằng công nghệ đốt, chiếm 75,6%, còn khoảng 13.238 tấn được xử lý bằng phương pháp chôn lấp trực tiếp, chiếm 24,4%.

Những số liệu này cho thấy công nghệ đốt rác đang giữ vai trò ngày càng quan trọng trong hệ thống xử lý chất thải sinh hoạt của Thủ đô.

Một trong những dự án đáng chú ý là Nhà máy điện rác Sóc Sơn mở rộng tại Khu liên hợp xử lý chất thải Nam Sơn.

Dự án được động thổ ngày 29/4/2026, tập trung xử lý khoảng 1.600 tấn rác đã chôn lấp mỗi ngày, đồng thời bổ sung công suất phát điện khoảng 45MW.

Theo kế hoạch, sau khi hoàn thành giai đoạn mở rộng, tổng công suất phát điện của toàn nhà máy sẽ đạt khoảng 135MW. Dự án dự kiến hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật và đưa vào vận hành trong quý IV/2027.

Tổng mức đầu tư của dự án khoảng 12.999 tỷ đồng, trong đó phần mở rộng có vốn đầu tư khoảng 5.830 tỷ đồng.

Việc mở rộng Nhà máy điện rác Sóc Sơn được kỳ vọng tạo thêm năng lực xử lý lượng rác chôn lấp lâu năm tại Nam Sơn, đồng thời giảm áp lực môi trường đối với khu vực xung quanh.

Trước đó, giai đoạn 1 của nhà máy đã vận hành với công suất tiếp nhận, xử lý khoảng 5.000 tấn rác/ngày đêm, góp phần giảm đáng kể lượng chất thải phải chôn lấp trực tiếp.

Bên cạnh Sóc Sơn, Nhà máy điện rác Seraphin tại Xuân Sơn cũng đang đóng vai trò quan trọng trong hoạt động xử lý chất thải sinh hoạt của thành phố.

Theo báo cáo giám sát được công bố tháng 9/2026, nhà máy có ba lò đốt với tổng công suất thiết kế khoảng 2.250 tấn rác/ngày. Trong giai đoạn từ ngày 1/7/2025 đến 31/7/2026, nhà máy đã tiếp nhận và xử lý hơn 764.600 tấn rác thải sinh hoạt, phát hơn 309 triệu kWh điện.

Sự xuất hiện của các nhà máy điện rác quy mô lớn đang giúp Hà Nội từng bước thay đổi phương thức xử lý chất thải, giảm phụ thuộc vào chôn lấp và tận dụng nguồn năng lượng từ rác.

Tuy nhiên, phát triển công nghệ đốt rác cũng đặt ra yêu cầu kiểm soát nghiêm ngặt khí thải, tro bay, tro xỉ và các chất thải thứ cấp.

Đặc biệt, tro bay từ quá trình đốt rác có thể chứa các thành phần nguy hại, phải được thu gom, lưu giữ và xử lý theo đúng quy định. Nếu không có phương án xử lý đồng bộ, những tồn tại phát sinh sau quá trình đốt rác có thể trở thành điểm nghẽn môi trường mới.

Vì vậy, cùng với việc đầu tư nâng công suất xử lý, thành phố cần hoàn thiện hệ thống quản lý chất thải sau đốt, phát triển công nghệ tái chế phù hợp và tăng cường giám sát chất lượng môi trường.

Phục hồi môi trường, mở ra dư địa phát triển mới

Một trong những mục tiêu quan trọng của chương trình xử lý rác tồn lưu là phục hồi các khu đất từng được sử dụng để chôn lấp chất thải, từng bước cải thiện cảnh quan và tạo không gian phát triển mới cho đô thị.

Tại Xuân Sơn, phương án đang được nghiên cứu không chỉ hướng đến xử lý toàn bộ lượng rác tồn lưu mà còn kết hợp hoàn nguyên mặt bằng, phát triển cây xanh và bố trí những chức năng sử dụng đất phù hợp quy hoạch.

Theo đề xuất, sau khi hoàn thành xử lý rác và bảo đảm các yêu cầu môi trường, một phần diện tích đất có thể được nghiên cứu phát triển thành công viên cây xanh, không gian sinh thái và các công trình phục vụ cộng đồng.

Đây là hướng tiếp cận có ý nghĩa bởi những khu vực từng chịu tác động của hoạt động chôn lấp có thể từng bước được cải tạo, phục hồi thay vì tiếp tục trở thành gánh nặng môi trường.

Tuy nhiên, việc tái sử dụng đất sau xử lý rác cần được thực hiện thận trọng, căn cứ trên kết quả đánh giá chất lượng đất, nước ngầm, khí bãi rác và mức độ an toàn môi trường.

Đối với những khu vực chưa đáp ứng điều kiện phục hồi, cần tiếp tục triển khai biện pháp xử lý, quan trắc và kiểm soát lâu dài trước khi xem xét chuyển đổi mục đích sử dụng.

Cùng với yêu cầu kỹ thuật, tính minh bạch trong phương án đầu tư và sử dụng quỹ đất sau cải tạo cũng là vấn đề cần đặc biệt quan tâm.

Đối với đề xuất thực hiện dự án xử lý rác Xuân Sơn theo phương thức đối tác công tư, việc xác định tổng mức đầu tư, giá trị quỹ đất, trách nhiệm của nhà đầu tư và lợi ích cộng đồng phải được đánh giá đầy đủ, tuân thủ các quy định pháp luật có liên quan.

Hiệu quả của chương trình xử lý rác tồn lưu không nên chỉ được đo bằng khối lượng chất thải đưa ra khỏi bãi chôn lấp, mà còn phải được thể hiện thông qua mức độ cải thiện môi trường, diện tích đất được phục hồi an toàn và chất lượng cuộc sống của người dân trong khu vực.

Chuyển từ xử lý cuối nguồn sang quản trị chất thải bền vững

Trong dài hạn, giải quyết bài toán rác thải của Hà Nội đòi hỏi sự thay đổi toàn diện trong phương thức quản lý, từ thu gom, phân loại, vận chuyển đến tái chế và xử lý cuối cùng.

Tại cuộc làm việc về công tác xử lý chất thải rắn ở Xuân Sơn ngày 20/5/2026, Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Vũ Đại Thắng đã yêu cầu các sở, ngành khẩn trương hoàn thiện cơ chế xử lý rác cũ, tro bay, tro xỉ, đồng thời chuyển mạnh từ tư duy xử lý cuối nguồn sang quản trị môi trường tổng thể, hiện đại và bền vững.

Thành phố giao Sở Nông nghiệp và Môi trường chủ trì tham mưu các giải pháp kiểm soát ô nhiễm môi trường, nghiên cứu mô hình quản lý phù hợp đối với những dịch vụ môi trường quy mô lớn và thúc đẩy ứng dụng công nghệ trong xử lý chất thải.

Định hướng này đặt ra yêu cầu tăng cường phân loại rác tại nguồn, hạn chế phát sinh chất thải khó xử lý và nâng cao hiệu quả thu hồi các loại vật liệu có thể tái chế.

Đối với chất thải hữu cơ, cần nghiên cứu các phương thức xử lý phù hợp nhằm giảm khối lượng đưa vào hệ thống xử lý tập trung. Những thành phần có khả năng tái chế như giấy, nhựa, kim loại cần được thu gom riêng để nâng cao giá trị tái sử dụng.

Cùng với đó, việc ứng dụng công nghệ số trong quản lý hoạt động thu gom, vận chuyển và xử lý cũng cần được mở rộng.

Theo thông tin công bố cuối tháng 9/2026, toàn bộ 126 xã, phường của Hà Nội đã cung cấp thông tin phục vụ công tác giám sát phương tiện thu gom, vận chuyển rác thông qua dữ liệu GPS và camera.

Thành phố cũng đang tiếp tục đôn đốc 11 dự án xử lý chất thải trong quá trình hoàn thiện thủ tục đầu tư, nhằm nâng cao năng lực xử lý và giảm tỷ lệ chôn lấp trực tiếp.

Đây là cơ sở để từng bước hình thành hệ thống quản lý chất thải minh bạch, có khả năng theo dõi lượng rác phát sinh, kiểm soát hoạt động vận chuyển và đánh giá hiệu quả của từng cơ sở xử lý.

Theo mục tiêu được lãnh đạo thành phố nêu tại cuộc làm việc trong tháng 9/2026, Hà Nội phấn đấu chấm dứt chôn lấp trực tiếp rác sinh hoạt vào cuối năm 2027, đồng thời ưu tiên xử lý lượng rác tồn lưu tại Xuân Sơn và Nam Sơn.

Để đạt được mục tiêu này, việc đẩy nhanh tiến độ các nhà máy điện rác cần đi đôi với đầu tư hạ tầng trung chuyển, xử lý nước rỉ rác, quản lý tro xỉ, nâng cao năng lực giám sát môi trường và phát triển thị trường tái chế.

Không kém phần quan trọng là sự tham gia của người dân, doanh nghiệp trong việc giảm phát sinh chất thải và thực hiện phân loại rác tại nguồn. Khi chất thải được phân loại tốt hơn, chi phí xử lý có thể được tiết giảm, hiệu quả tái chế được nâng cao và áp lực đối với các khu xử lý tập trung cũng từng bước giảm xuống.

Giải quyết dứt điểm ô nhiễm, hướng tới Thủ đô xanh

Việc nghiên cứu xử lý gần 3,7 triệu tấn rác tồn lưu tại Xuân Sơn cùng với chương trình mở rộng Nhà máy điện rác Sóc Sơn cho thấy Hà Nội đang từng bước chuyển từ kiểm soát các điểm nóng môi trường sang giải quyết những tồn tại có tính lịch sử.

Tuy nhiên, xử lý hàng chục triệu tấn rác đã chôn lấp không phải nhiệm vụ có thể hoàn thành trong thời gian ngắn. Quá trình này đòi hỏi nguồn vốn lớn, công nghệ phù hợp, cơ chế quản lý minh bạch và sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý, doanh nghiệp và cộng đồng dân cư.

Trong đó, yêu cầu xuyên suốt là phải bảo đảm an toàn môi trường trong suốt quá trình xử lý, không để phát sinh những nguồn ô nhiễm thứ cấp ảnh hưởng đến đời sống người dân.

Cùng với việc nâng cao năng lực xử lý rác mới, thành phố cần tiếp tục ưu tiên nguồn lực cho những khu vực tồn lưu chất thải lớn, từng bước kiểm soát ô nhiễm đất, nước, không khí và phục hồi cảnh quan.

Về lâu dài, việc xử lý rác tồn lưu còn mang ý nghĩa mở rộng dư địa phát triển, tạo điều kiện khai thác hiệu quả tài nguyên đất và thúc đẩy chuyển đổi sang mô hình kinh tế tuần hoàn.

Giải quyết những bãi rác tồn lưu không đơn thuần là thu dọn chất thải đã tích tụ qua nhiều thập kỷ, mà còn là quá trình khắc phục những hệ lụy môi trường trong quá khứ, khôi phục giá trị của đất đai và nâng cao chất lượng sống của cộng đồng. Khi các điểm nghẽn từng bước được tháo gỡ, Hà Nội sẽ có thêm điều kiện hiện thực hóa mục tiêu xây dựng Thủ đô xanh, sạch, hiện đại và phát triển bền vững.