Từ vùng trồng nhỏ đến chuỗi cung ứng quy mô lớn
Sản xuất khoai tây tại Việt Nam có tiềm năng phát triển nhưng vẫn đối mặt với những hạn chế về quy mô vùng trồng, chất lượng giống, cơ giới hóa và khả năng cung ứng nguyên liệu ổn định cho công nghiệp chế biến. Trong bối cảnh đó, liên kết giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp, đơn vị nghiên cứu và nông dân được kỳ vọng tạo động lực để ngành hàng phát triển theo hướng bền vững.
Theo số liệu Viện Cây lương thực và Cây thực phẩm công bố tại hội thảo của Nhóm công tác Đối tác công tư ngành hàng Rau quả thuộc Đối tác Phát triển Nông nghiệp Bền vững Việt Nam (PSAV) vào tháng 10/2024, diện tích khoai tây tại các tỉnh phía Bắc dao động 15.000-18.000ha, sản lượng khoảng 250.000-320.000 tấn.
Tuy nhiên, mở rộng diện tích chưa phải lời giải duy nhất. Để đáp ứng yêu cầu của ngành chế biến, vùng nguyên liệu cần được tổ chức bài bản, bảo đảm chất lượng, khả năng truy xuất nguồn gốc và nguồn cung ổn định. Người trồng cũng cần đầu ra rõ ràng, hiệu quả kinh tế đủ hấp dẫn để duy trì sản xuất lâu dài.
Mô hình hợp tác công tư giữa PSAV, Trung tâm Khuyến nông quốc gia, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, PepsiCo, Syngenta cùng các đối tác đang hướng tới giải quyết những yêu cầu này bằng cách kết nối từ khâu sản xuất đến thu mua, chế biến và phát triển thị trường.
Trong chuỗi liên kết, PepsiCo tham gia phát triển vùng nguyên liệu theo nhu cầu thị trường, chuyển giao tiêu chuẩn chất lượng và thu mua sản phẩm đạt yêu cầu. Syngenta cung cấp giải pháp khoa học cây trồng, quản lý dịch hại, xử lý giống và kỹ thuật canh tác. Các cơ quan quản lý, hệ thống khuyến nông và đơn vị chuyên môn hỗ trợ chuyển giao kỹ thuật, kết nối nông dân và tạo điều kiện nhân rộng mô hình.
Các đối tác khác như Yara, Netafim - Khang Thịnh, Mimosatek và CARE tại Việt Nam đóng góp giải pháp về dinh dưỡng cây trồng, tưới tiết kiệm, dữ liệu nông nghiệp và phát triển cộng đồng.
Ông Lê Quốc Thanh, Giám đốc Trung tâm Khuyến nông quốc gia, nhận định giá trị của mô hình không chỉ nằm ở việc tăng năng suất hay mở rộng diện tích mà còn ở khả năng kết nối chính sách, thị trường, khoa học và hệ thống khuyến nông trong cùng một chuỗi giá trị. Kết quả thực tiễn sẽ là cơ sở để các bên hoàn thiện quy trình, thúc đẩy sản xuất giảm phát thải và xem xét nhân rộng tại những địa phương phù hợp.
Thực tế triển khai cho thấy, từ 4 hộ nông dân tham gia phát triển vùng nguyên liệu khoai tây tại Lâm Đồng năm 2008, mô hình của PepsiCo đã mở rộng đáng kể. Từ năm 2019, hợp tác giữa doanh nghiệp này, Syngenta và các đối tác được phát triển theo hướng toàn diện hơn, đưa vào đồng ruộng các giải pháp tưới thông minh, quản lý dinh dưỡng đất, cơ giới hóa, thiết bị bay không người lái, cảm biến thời tiết và công cụ số phục vụ canh tác chính xác.
Đến năm 2025, diện tích vùng nguyên liệu đạt hơn 2.000ha mỗi năm, năng suất bình quân khoảng 23-26 tấn/ha, mức cao nhất tại Lâm Đồng lên tới 58 tấn/ha. Mô hình có sự tham gia của hơn 2.000 hộ nông dân và đã đào tạo khoảng 6.000 lượt nông dân. Năng suất được ghi nhận cao gấp 2-3 lần so với phương thức canh tác truyền thống.
Ông Ngô Quang Nhật, Giám đốc cấp cao Chuỗi cung ứng, PepsiCo Foods Việt Nam, cho biết chuỗi cung ứng bền vững phải bắt đầu từ sinh kế của người nông dân. Khi nhu cầu thị trường, tiêu chuẩn chất lượng, hỗ trợ kỹ thuật và đầu ra được kết nối, nông dân có thêm cơ sở để gắn bó lâu dài với cây khoai tây, còn doanh nghiệp có thể xây dựng nguồn nguyên liệu trong nước ổn định.
Hướng tới nông nghiệp tái tạo, giảm phát thải
Bên cạnh hiệu quả kinh tế, mô hình đặt trọng tâm vào sử dụng tài nguyên hiệu quả và hạn chế tác động đến môi trường. Các giải pháp tưới và quản lý nước giúp tiết kiệm khoảng 3.800m³ nước/ha. Việc sử dụng thiết bị bay không người lái giúp lượng nước pha thuốc bảo vệ thực vật giảm xuống còn khoảng 1/10 so với cách làm thông thường. Hơn 5.000kg bao bì thuốc bảo vệ thực vật đã được thu gom, trong khi mức phát thải của mô hình được ghi nhận giảm khoảng 9%.
Những kết quả này cho thấy việc ứng dụng công nghệ và tổ chức sản xuất theo chuỗi có thể góp phần đồng thời nâng cao hiệu quả canh tác, giảm chi phí tài nguyên và đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường.
Tại sự kiện dự án “Mùa vụ mới: Sáng kiến nông nghiệp bền vững” năm 2026 diễn ra tại Thanh Hóa ngày 20/10, hơn 150 đại biểu từ cơ quan quản lý, địa phương, viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp, hợp tác xã và cộng đồng nông dân đã trao đổi về giải pháp phát triển chuỗi khoai tây bền vững.
Các định hướng được thảo luận tập trung vào cải thiện sức khỏe đất, tối ưu sử dụng nước, phân bón và các đầu vào nông nghiệp, đồng thời tăng cường ứng dụng công nghệ và dữ liệu để theo dõi năng suất, chi phí, tài nguyên và phát thải.
Ông Nguyễn Thanh Tuấn, Giám đốc Đối ngoại và Phát triển bền vững, Syngenta Việt Nam, chia sẻ mục tiêu hợp tác không chỉ là xây dựng vùng nguyên liệu mà còn hình thành hệ thống sản xuất tạo ra nhiều giá trị hơn trên mỗi hecta, sử dụng tài nguyên hiệu quả và giảm tác động đến môi trường. Theo ông, việc đưa khoa học nông nghiệp vào thực tiễn giúp nông dân nâng cao năng suất, quản lý rủi ro và có thêm cơ sở đầu tư cho sản xuất dài hạn.
Cùng với định hướng phát triển chuỗi khoai tây, sự kiện đánh dấu việc khởi động dự án “Mùa vụ mới: Sáng kiến nông nghiệp bền vững - Harvesting Potential”, do Quỹ PepsiCo tài trợ và tổ chức CARE tại Việt Nam triển khai trong giai đoạn 2026-2028.
Dự án có ngân sách 1 triệu USD, thực hiện tại Đắk Lắk, Gia Lai và Thanh Hóa, hướng tới hỗ trợ trực tiếp 13.600 nông hộ sản xuất quy mô nhỏ và tạo tác động gián tiếp tới 73.400 người. Đặc biệt, dự án chú trọng nâng cao năng lực kinh tế - xã hội và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu của nông hộ, trong đó có phụ nữ.
Ba trọng tâm của dự án gồm nâng cao năng lực sản xuất bền vững thông qua thực hành nông nghiệp tái sinh; cải thiện khả năng tiếp cận đầu vào, tài chính, công nghệ và cơ hội thị trường; đồng thời tổng kết, chia sẻ các mô hình hiệu quả để hướng tới lồng ghép vào những chương trình phát triển của Nhà nước.
Ông Nguyễn Đỗ Anh Tuấn, Giám đốc PSAV, Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho biết PSAV sẽ tiếp tục phát huy vai trò kết nối, thúc đẩy hợp tác công tư và phối hợp với các đối tác triển khai, mở rộng những sáng kiến có ý nghĩa thực tiễn.
Theo định hướng triển khai, chuỗi giá trị khoai tây tại Thanh Hóa sẽ được thí điểm theo hướng toàn diện, làm cơ sở kiểm chứng và hoàn thiện mô hình trước khi xem xét mở rộng sang các địa phương có điều kiện phù hợp.
Thông qua sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp, tổ chức khoa học và nông dân, mô hình hướng tới xây dựng chuỗi sản xuất có thị trường dẫn dắt, lấy khoa học công nghệ làm nền tảng và đặt sinh kế người trồng ở vị trí trung tâm. Hiệu quả của mô hình sẽ không chỉ được đánh giá qua sản lượng mà còn qua khả năng sử dụng tài nguyên hợp lý, giảm phát thải và tạo ra giá trị lâu dài cho cộng đồng nông thôn.
