
Xuất khẩu tăng trưởng mạnh, doanh nghiệp nội địa chưa theo kịp
Thương mại Việt Nam đang bước vào giai đoạn tăng trưởng với quy mô chưa từng có. Sau 10 tháng năm 2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đã vượt mốc 1.000 tỷ USD, trong đó xuất khẩu đạt gần 500 tỷ USD, tăng 27,5% so với cùng kỳ năm trước. So với mức 475 tỷ USD của cả năm 2025, kết quả này cho thấy sức bật đáng kể của hoạt động sản xuất và thương mại hàng hóa.
Tuy nhiên, đằng sau những con số tăng trưởng ấn tượng là sự phân hóa ngày càng rõ giữa hai khu vực doanh nghiệp. Theo số liệu của Cục Thống kê, trong tổng kim ngạch xuất khẩu gần 500 tỷ USD sau 10 tháng, khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) đóng góp 405,31 tỷ USD, tương đương 81,2%. Trong khi đó, doanh nghiệp trong nước chỉ đạt 93,93 tỷ USD, chiếm khoảng 18,2%.
Khoảng cách không chỉ thể hiện ở quy mô đóng góp mà còn nằm ở tốc độ tăng trưởng. Trong 10 tháng năm 2026, xuất khẩu của khu vực FDI tăng 33%, cao gấp khoảng 4 lần mức tăng 8,2% của doanh nghiệp nội địa. Cán cân thương mại giữa hai khu vực cũng diễn biến trái chiều khi khối FDI xuất siêu 25,76 tỷ USD, còn khu vực doanh nghiệp trong nước nhập siêu 37,83 tỷ USD.
Đáng chú ý, sự phụ thuộc vào khu vực FDI thể hiện rõ ở những nhóm hàng xuất khẩu có giá trị lớn. Với máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện, kim ngạch xuất khẩu trong 10 tháng đạt 149,4 tỷ USD, trong đó doanh nghiệp FDI chiếm tới 99,5%. Tỷ lệ này ở nhóm điện thoại và linh kiện lên đến 99,9%, còn máy móc, thiết bị, dụng cụ và phụ tùng khác đạt 95,7%.
Ba nhóm hàng trên mang về tổng cộng 270,27 tỷ USD, tương đương 54,1% kim ngạch xuất khẩu cả nước. Điều đó cho thấy Việt Nam đã trở thành mắt xích quan trọng trong mạng lưới sản xuất toàn cầu, nhưng phần lớn năng lực sản xuất và xuất khẩu ở những ngành hàng chủ lực vẫn nằm trong tay các doanh nghiệp nước ngoài.
Nhìn nhận về sự thay đổi tương quan giữa hai khu vực, TS. Lê Quốc Phương, nguyên Phó Giám đốc Trung tâm thông tin Công nghiệp và Thương mại (Bộ Công thương) cho rằng, trước đây doanh nghiệp nội địa từng đóng góp khoảng 25 - 27% tổng kim ngạch xuất khẩu. Tuy nhiên, dòng vốn FDI tăng nhanh trong những năm gần đây, trong khi đầu tư của khu vực tư nhân trong nước chưa theo kịp.
“Vốn FDI vào Việt Nam tăng rất nhanh, khu vực FDI đầu tư mạnh, trong khi đầu tư tư nhân ở trong nước không theo kịp. So sánh tương đối, rõ ràng “miếng bánh” xuất khẩu to lên, nhưng đồng thời phần của FDI cũng tăng lên tương ứng, còn phần của doanh nghiệp nội địa có thể vẫn giữ nguyên, nhưng vì miếng bánh to lên, nên tỷ trọng giảm đi”, TS. Lê Quốc Phương phân tích.
Theo ông, lợi thế của doanh nghiệp FDI không chỉ đến từ nguồn vốn mà còn được củng cố bởi công nghệ, trình độ nhân lực, mạng lưới thị trường và phương thức quản trị hiện đại. Trong khi đó, doanh nghiệp nội địa vẫn tập trung đáng kể ở các lĩnh vực nông, lâm, thủy sản, dệt may, giày dép và đồ gỗ, với khả năng đầu tư và mở rộng sản xuất còn hạn chế.
Dù vậy, TS. Lê Quốc Phương cũng lưu ý không thể phủ nhận đóng góp của khu vực FDI đối với nền kinh tế. Nguồn vốn ngoại đã mang đến nhà máy, công nghệ, việc làm và tạo điều kiện để Việt Nam mở rộng quy mô thương mại. Vấn đề quan trọng hơn là làm thế nào để doanh nghiệp trong nước tận dụng được sự hiện diện của các tập đoàn quốc tế, từng bước trở thành nhà cung ứng và đối tác trong chuỗi sản xuất thay vì chỉ đứng ngoài những khâu có giá trị cao.
“Không thể dừng ở công đoạn gia công, lắp ráp, chạy theo tăng quy mô xuất khẩu mà phải hướng tới giá trị gia tăng. Phải thay đổi con đường này, trước hết là tiến tới tự chủ về công nghệ, sau đó từng bước chuyển từ gia công, lắp ráp lên những công đoạn có giá trị cao hơn”, TS. Lê Quốc Phương nhấn mạnh.
Khơi thông dòng vốn, tạo điều kiện để doanh nghiệp nâng cấp năng lực
Khoảng cách giữa doanh nghiệp nội địa và FDI không chỉ xuất phát từ năng lực sản xuất mà còn liên quan trực tiếp đến khả năng tham gia các chuỗi cung ứng quốc tế. Tại Diễn đàn Đầu tư Tác động với chủ đề “Mở khóa Thương mại và Chuỗi cung ứng”, tổ chức ngày 18/11/2026, ông Robert Kraybill, Giám đốc Đầu tư Quỹ IIX, dẫn số liệu từ Cục Thống kê cho biết tỷ trọng xuất khẩu của khu vực doanh nghiệp trong nước liên tục đi xuống, từ 27,9% năm 2024 còn 24,5% năm 2025 và giảm tiếp xuống 19,3% trong 9 tháng năm 2026.

Không chỉ suy giảm tỷ trọng xuất khẩu, mức độ hiện diện của doanh nghiệp Việt trong chuỗi giá trị toàn cầu cũng chưa tương xứng với quy mô thương mại. Theo các báo cáo của Ngân hàng Thế giới tháng 11/2024 và Ngân hàng Phát triển châu Á tháng 5/2026 được ông Kraybill dẫn lại, năm 2023 chỉ có 18% doanh nghiệp nội địa tham gia liên kết chuỗi giá trị toàn cầu, thấp hơn 17 điểm phần trăm so với năm 2009. Khoảng cách năng suất giữa doanh nghiệp trong nước và khu vực FDI lên tới 70%, trong khi khả năng gia nhập chuỗi giá trị của doanh nghiệp nhỏ thấp hơn 25% so với doanh nghiệp lớn. "Khoảng cách không chỉ nằm giữa doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp FDI, mà còn giữa doanh nghiệp nhỏ và doanh nghiệp lớn trong chính khu vực nội địa", ông Kraybill nhấn mạnh.
Trong bối cảnh các tập đoàn quốc tế điều chỉnh chiến lược tìm kiếm và đa dạng hóa nhà cung cấp, cơ hội tham gia chuỗi cung ứng đang mở rộng nhưng điều kiện lựa chọn đối tác cũng khắt khe hơn. Theo ông Jack Nguyễn, Tổng Giám đốc Ascentium Vietnam, giá thành cạnh tranh, chất lượng sản phẩm và khả năng giao hàng đúng hạn vẫn là những yêu cầu cơ bản. Tuy nhiên, các nhà mua hàng quốc tế ngày càng quan tâm đến năng lực vận hành ổn định, hệ thống dữ liệu minh bạch, khả năng đo lường các tiêu chí môi trường, xã hội và quản trị (ESG), cũng như cam kết hợp tác lâu dài của nhà cung cấp.
Doanh nghiệp vì thế không thể chỉ đầu tư vào máy móc hay mở rộng công suất mà cần đồng thời cải thiện hệ thống quản trị và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế. Ông Jack Nguyễn đề xuất lộ trình nâng cấp theo ba giai đoạn: sáu tháng đầu tập trung rà soát tuân thủ, hoàn thiện hồ sơ; từ tháng thứ 6 đến tháng thứ 18 triển khai chứng nhận quốc tế, đo lường ESG và đầu tư truy xuất nguồn gốc số; giai đoạn từ tháng thứ 18 đến tháng thứ 36 hướng tới thiết lập quan hệ đối tác nhiều năm, gắn kế hoạch mở rộng sản xuất với nhu cầu thực tế của nhà mua hàng.

Áp lực càng gia tăng khi các thị trường lớn triển khai những hàng rào thương mại mới, từ mức thuế đối ứng 20% của Hoa Kỳ áp dụng từ tháng 8/2025 đến Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của EU từ ngày 1/1/2026 và Quy định chống phá rừng (EUDR) có hiệu lực từ ngày 30/12/2026. Theo ông Kraybill, các nghĩa vụ tuân thủ mới đang khiến chi phí đầu tư và vận hành gia tăng, đặc biệt đối với những doanh nghiệp sản xuất và cung ứng trong nước.
Đây cũng là lúc vấn đề tài chính bộc lộ rõ nhất. Đại sứ Canada tại Việt Nam Jim Nickel ước tính khu vực doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa đang đối diện khoảng trống tài chính khoảng 24 tỷ USD mỗi năm. Trong khi đó, theo số liệu được ông Kraybill dẫn tại diễn đàn, khoảng 62% nhu cầu vốn của doanh nghiệp nhỏ và vừa chưa được đáp ứng. Báo cáo Kinh tế tư nhân Việt Nam năm 2025 của VCCI cũng cho thấy 75,5% doanh nghiệp được khảo sát không thể tiếp cận vốn vay nếu không có tài sản bảo đảm.
Đặc điểm thiếu tài sản thế chấp, hồ sơ tài chính chưa chuẩn hóa và dòng tiền phụ thuộc vào từng đơn hàng khiến nhiều doanh nghiệp khó đáp ứng các tiêu chí tín dụng truyền thống. Ngay cả khi đã có hợp đồng xuất khẩu, doanh nghiệp vẫn có thể thiếu vốn lưu động để mua nguyên liệu, trả lương nhân công và thực hiện các quy trình kiểm nghiệm.
Ông Trịnh Công Qui, nhà sáng lập kiêm Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Giải pháp BioWraps, cho biết nhiều doanh nghiệp công nghệ xanh trong giai đoạn 2024 - 2026 đã làm chủ công nghệ sản xuất vật liệu thân thiện môi trường và bước đầu tiếp cận thị trường quốc tế. Tuy nhiên, việc mở rộng quy mô vẫn gặp trở ngại do thiếu vốn dài hạn, hạn chế trong quản trị tài chính và chi phí gia nhập thị trường cao. Đặc biệt, thời gian thanh toán đơn hàng xuất khẩu thường kéo dài 60 - 90 ngày, tạo thêm áp lực lên dòng tiền.
Từ thực tế này, ông Qui kiến nghị các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp cần kết nối hoạt động chuẩn bị gọi vốn với cam kết thu mua dài hạn và cơ chế tài trợ dựa trên đơn đặt hàng. Theo ông, đây là hướng đi giúp doanh nghiệp biến những cơ hội kết nối đầu tư thành hợp đồng thương mại và năng lực sản xuất thực tế.
Về giải pháp, ông Kraybill đề xuất kết hợp nhiều công cụ tài chính, trong đó có tài chính hỗn hợp giữa vốn thương mại và vốn ưu đãi, bảo lãnh tín dụng theo cơ chế chia sẻ rủi ro, tài trợ dựa trên đơn hàng và hỗ trợ kỹ thuật xuyên suốt quá trình phát triển doanh nghiệp. Dự án Sẵn sàng cho Đầu tư tác động tại Việt Nam (IIRV) là một mô hình triển khai theo hướng này. Tính đến tháng 11/2026, dự án đã hỗ trợ khoảng 250 doanh nghiệp, trong đó có 77 doanh nghiệp tại TP. Hồ Chí Minh, đồng thời góp phần huy động khoảng 12,75 triệu USD vốn tư nhân.
Đại sứ Jim Nickel cho rằng ODA và đầu tư tác động cần được sử dụng như nguồn lực xúc tác để thu hút thêm dòng vốn tư nhân, thay vì chỉ dừng lại ở hỗ trợ đơn lẻ. Sự phối hợp giữa ngân hàng, quỹ đầu tư, tổ chức tài chính phát triển, nhà mua hàng và cơ quan xúc tiến thương mại cần hướng đến củng cố toàn bộ chuỗi giá trị, từ sản xuất, chế biến đến xuất khẩu.
Cùng quan điểm, ông Phạm Quang Nhật, Giám đốc ITPC, đề xuất gắn các chương trình hỗ trợ tài chính với việc xây dựng quan hệ cung ứng theo đơn hàng, đồng thời giúp doanh nghiệp hoàn thiện chứng nhận, quy tắc xuất xứ và dữ liệu ESG để khai thác tốt hơn ưu đãi từ Hiệp định CPTPP.
Từ góc độ quản lý nhà nước, ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công thương), cũng nhấn mạnh yêu cầu nâng tỷ lệ giá trị gia tăng trong nước, giảm phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài và cải thiện vị trí của doanh nghiệp Việt trong chuỗi giá trị toàn cầu.