
Thuế 0,2% và bài toán xác định giá trị đất chịu thuế
Chiều 20/11, Quốc hội thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp, Luật Thuế sử dụng đất phi nông nghiệp và Luật Thuế thu nhập cá nhân. Trong đó, quy định áp dụng thuế suất 0,2% đối với đất bỏ hoang là một trong những nội dung đáng chú ý, thể hiện định hướng sử dụng công cụ thuế để điều tiết hành vi khai thác và nắm giữ tài nguyên đất đai.
Theo quy định sửa đổi, đất bỏ hoang chịu thuế suất 0,2% và không áp dụng hạn mức. Việc xác định diện tích chịu thuế căn cứ vào diện tích đất thực tế được sử dụng hoặc bỏ hoang. Trường hợp một người có nhiều thửa đất ở thuộc diện tính thuế, diện tích tính thuế được xác định trên tổng diện tích các thửa đất đó.

Bên cạnh nhóm đất bỏ hoang, luật cũng quy định mức thuế suất 0,15% đối với đất sử dụng không đúng mục đích. Riêng diện tích đất thuộc dự án đầu tư được phân kỳ theo đăng ký của nhà đầu tư và đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt được áp dụng mức thuế suất 0,03%.
Việc bổ sung sắc thuế đối với đất bỏ hoang xuất phát từ yêu cầu hạn chế tình trạng nguồn lực đất đai bị giữ lại trong thời gian dài nhưng không tạo ra giá trị kinh tế, xã hội. Theo quan điểm của Chính phủ, pháp luật đất đai đã quy định nguyên tắc sử dụng đất đúng mục đích, tiết kiệm, bền vững và hiệu quả; hành vi bỏ hoang đất cũng thuộc nhóm hành vi bị nghiêm cấm.
Tuy nhiên, để giải quyết tình trạng này, riêng công cụ thuế sẽ khó tạo ra chuyển biến nếu không được triển khai cùng các biện pháp về quy hoạch, đầu tư, quản lý và xử lý vi phạm. Thuế sử dụng đất phi nông nghiệp được xác định là một công cụ tài chính độc lập, bổ trợ cho các khoản thu từ tiền sử dụng đất, tiền thuê đất tăng thêm cũng như các biện pháp hành chính, trong đó có xử phạt và thu hồi đất theo quy định.
Chính phủ cho biết đang phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường hoàn thiện quy định về đất bỏ hoang, đất chậm đưa vào sử dụng trong dự án Luật Đất đai (sửa đổi) và các văn bản hướng dẫn thi hành, dự kiến cùng có hiệu lực từ ngày 1/7/2027. Đây được xem là cơ sở quan trọng để bảo đảm chính sách thuế có thể triển khai thống nhất, tránh tình trạng quy định đã có nhưng thiếu tiêu chí cụ thể để áp dụng.
Một trong những yếu tố quyết định hiệu quả của chính sách là xác định giá đất làm căn cứ tính thuế, bởi cùng một mức thuế suất, số tiền phải nộp có thể chênh lệch đáng kể tùy thuộc vào giá trị đất được sử dụng để tính toán.
Theo luật sư Hoàng Hà - Đoàn Luật sư TPHCM - nhận định, pháp luật hiện hành về thuế sử dụng đất phi nông nghiệp xác định giá tính thuế dựa trên diện tích đất và giá 1m2 đất do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quy định, thay vì sử dụng trực tiếp giá mua bán trên thị trường.
Theo luật sư Hà, thuế là nghĩa vụ tài chính có tính phổ quát nên căn cứ tính thuế cần bảo đảm tính rõ ràng, thống nhất và có khả năng dự liệu. Nếu lấy giá giao dịch thị trường của từng thửa đất làm cơ sở tính thuế, quá trình thực hiện sẽ gặp nhiều khó khăn do giá rao bán, giá ghi trên hợp đồng và giá giao dịch thực tế không phải lúc nào cũng trùng khớp. Điều này có thể dẫn đến những cách hiểu khác nhau, thậm chí phát sinh tranh chấp giữa người nộp thuế và cơ quan quản lý.
Dù vậy, luật sư Hoàng Hà cho rằng, việc sử dụng bảng giá đất làm căn cứ pháp lý trực tiếp chỉ thực sự hợp lý khi bảng giá này phản ánh tương đối sát giá trị thực tế. Luật Đất đai 2024 đã đặt ra nguyên tắc định giá đất theo thị trường, đồng thời từ năm 2026, bảng giá đất được xây dựng và điều chỉnh hằng năm.
Do đó, giá giao dịch trên thị trường cần được xem là nguồn dữ liệu quan trọng trong quá trình xây dựng, cập nhật bảng giá đất. Nếu mức giá do Nhà nước ban hành thấp hơn quá nhiều so với giá trị thực, khoản thuế phải nộp có thể không đủ lớn để tác động đến quyết định nắm giữ đất của chủ sở hữu. Ngược lại, một cơ chế định giá phù hợp sẽ vừa tạo thuận lợi cho công tác quản lý, vừa nâng cao khả năng điều tiết của chính sách thuế. Bên cạnh căn cứ tính thuế, mức thuế suất 0,2% cũng đặt ra câu hỏi về khả năng thay đổi hành vi của những người cố tình giữ đất nhưng không đưa vào khai thác.
Luật sư Hoàng Hà nhận định, khó có thể kỳ vọng mức thuế này đủ sức buộc chủ đất phải nhanh chóng đưa tài sản vào sử dụng, đặc biệt đối với những khu đất có giá trị lớn và được nắm giữ với kỳ vọng tăng giá trong tương lai.
Xét về tỷ lệ, mức 0,2% cao gần 7 lần thuế suất 0,03% áp dụng đối với đất ở trong hạn mức. Tuy nhiên, nếu đặt cạnh mức thuế 0,15% đang áp dụng đối với đất sử dụng không đúng mục đích, đất chưa sử dụng theo quy định, mức thuế mới chỉ tăng thêm 0,05 điểm phần trăm. Chẳng hạn, với khu đất có giá tính thuế 10 tỉ đồng, số tiền phải nộp theo thuế suất 0,2% là 20 triệu đồng mỗi năm. Trong khi đó, nếu chủ sở hữu kỳ vọng tài sản tăng giá hàng trăm triệu, thậm chí hàng tỉ đồng mỗi năm, khoản thuế này có thể chưa đủ lớn để khiến họ từ bỏ việc tiếp tục nắm giữ.
Vì vậy, theo luật sư Hoàng Hà, không nên xem thuế 0,2% là giải pháp duy nhất để xử lý tình trạng đầu cơ, găm giữ đất. Chính sách này khó có thể ngay lập tức khiến giá bất động sản giảm mạnh hoặc chấm dứt hoạt động đầu cơ, mà cần được đánh giá trong mối tương quan với giá đất tính thuế, tiêu chí nhận diện đất bỏ hoang và thời gian đất không được đưa vào sử dụng.
Muốn chống găm đất, cần tạo áp lực đủ lớn và tháo gỡ điểm nghẽn dự án

Xét về bản chất, tác động quan trọng của chính sách thuế mới không chỉ nằm ở số tiền ngân sách thu được, mà còn ở khả năng làm thay đổi chi phí nắm giữ đất. Khi việc để đất không được khai thác phát sinh thêm nghĩa vụ tài chính, chủ sở hữu sẽ phải cân nhắc giữa tiếp tục giữ đất, chuyển nhượng cho người có nhu cầu thực tế hoặc đưa tài sản vào sử dụng.
Theo luật sư Hoàng Hà, nếu được thực hiện hiệu quả, chính sách có thể tạo động lực để một bộ phận đất đai đang bị đóng băng quay trở lại thị trường. Qua đó, nguồn cung có thể được cải thiện, đồng thời hạn chế động cơ mua đất chỉ nhằm chờ đợi giá tăng mà không có kế hoạch khai thác cụ thể.
Cùng quan điểm về định hướng chính sách, Thạc sĩ, luật sư Phạm Thanh Tuấn - Đoàn Luật sư TP Hà Nội - cho rằng, đây là hướng tiếp cận có cơ sở, song hiệu quả cần được đánh giá thông qua diện tích đất thực sự được đưa vào sử dụng và thời gian bỏ hoang có được rút ngắn hay không.
Theo Thạc sĩ, luật sư Phạm Thanh Tuấn, với thuế suất 0,2%, tác động đến quyết định tiếp tục nắm giữ đất có thể vẫn còn hạn chế, nhất là trong trường hợp lợi ích kỳ vọng từ việc tăng giá tài sản vượt xa chi phí thuế phải bỏ ra. Vì vậy, mức thuế hợp lý cần đi cùng khả năng xác định chính xác đối tượng chịu thuế và một môi trường pháp lý thuận lợi để những người có đất thực sự có thể triển khai dự án.
Đây là vấn đề đáng lưu ý bởi không phải mọi trường hợp đất chưa được đưa vào sử dụng đều xuất phát từ mục đích đầu cơ. Trên thực tế, một số dự án có thể bị đình trệ do vướng mắc thủ tục đầu tư, giải phóng mặt bằng, quy hoạch hoặc những nguyên nhân khách quan khác. Nếu thiếu tiêu chí phân loại rõ ràng, chính sách có nguy cơ tạo thêm nghĩa vụ tài chính cho cả những trường hợp không chủ động bỏ hoang đất.
Do đó, việc hoàn thiện khung pháp lý về đất bỏ hoang cần làm rõ các trường hợp bị xem là không đưa đất vào sử dụng, thời gian xác định tình trạng bỏ hoang, trách nhiệm của người sử dụng đất và cơ chế xem xét những nguyên nhân khách quan. Đặc biệt, cần có sự phân biệt giữa hành vi cố tình găm giữ đất để chờ tăng giá với những dự án chậm triển khai do vướng mắc pháp lý hoặc các yếu tố nằm ngoài khả năng kiểm soát của nhà đầu tư.
Ngoài chính sách thuế đối với đất bỏ hoang, luật được Quốc hội thông qua cũng điều chỉnh ngưỡng doanh thu để doanh nghiệp và cá nhân kinh doanh lựa chọn phương pháp tính thuế lên 10 tỉ đồng. Theo đó, doanh nghiệp có tổng doanh thu năm không quá 10 tỉ đồng được áp dụng thuế suất tương ứng với quy mô doanh thu và có thể lựa chọn phương pháp tính thuế theo khoản 1 hoặc khoản 2 Điều 11 Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp.
Đối với cá nhân kinh doanh có doanh thu trên ngưỡng miễn thuế theo quy định hiện hành đến 10 tỉ đồng, luật cho phép lựa chọn giữa phương pháp tính thuế trên thu nhập và phương pháp lấy thuế suất nhân với doanh thu tính thuế. Chính phủ sẽ quy định thời gian áp dụng ổn định phương pháp tính thuế nhằm hạn chế tình trạng thay đổi liên tục, gây khó khăn cho công tác quản lý.
Chính phủ đánh giá việc nâng ngưỡng doanh thu này không ảnh hưởng hoặc chỉ tác động không đáng kể đến nguồn thu ngân sách nhà nước. Các cơ quan chức năng sẽ tăng cường kiểm tra, giám sát để bảo đảm chính sách được thực hiện công khai, minh bạch và đúng đối tượng.
Luật có hiệu lực từ ngày 1/1/2027. Riêng quy định về diện tích đất thực tế sử dụng, đất bỏ hoang và thuế suất 0,2% đối với đất bỏ hoang bắt đầu áp dụng từ ngày 1/7/2027; quy định mới về bảng giá đất có hiệu lực từ ngày 1/1/2028.
Việc đưa thuế đất bỏ hoang vào hệ thống chính sách tài chính là bước đi nhằm hạn chế tình trạng lãng phí tài nguyên và nâng cao hiệu quả sử dụng đất. Tuy nhiên, để chính sách thực sự phát huy tác dụng, điều quan trọng không chỉ là áp dụng mức thuế bao nhiêu, mà còn phải bảo đảm đánh đúng đối tượng, xác định đúng giá trị đất và đồng thời tháo gỡ những rào cản khiến đất đai, dự án không thể được đưa vào khai thác.