
Sau mỗi mùa thu hoạch lúa, lượng rơm rạ còn lại trên đồng ruộng thường được xử lý bằng cách đốt bỏ hoặc vùi trực tiếp xuống đất. Trong khi đó, nếu được thu gom và đưa vào quy trình sản xuất phù hợp, nguồn phụ phẩm này có thể trở thành nguyên liệu đầu vào cho nhiều hoạt động kinh tế, từ trồng nấm, làm thức ăn chăn nuôi đến sản xuất phân bón hữu cơ.

Thực tế tại An Giang cho thấy, việc thay đổi cách nhìn nhận và sử dụng rơm rạ đang mở ra hướng tăng thu nhập cho nông hộ. Thông qua mô hình trồng nấm rơm kết hợp sản xuất phân hữu cơ compost, người dân không chỉ khai thác được giá trị từ nguyên liệu sau thu hoạch mà còn kéo dài vòng đời sử dụng của phụ phẩm nông nghiệp.
Được triển khai trong khuôn khổ Dự án “Chuyển đổi chuỗi giá trị lúa gạo ứng phó với biến đổi khí hậu và phát triển bền vững ở khu vực Đồng bằng sông Cửu Long” (TRVC), mô hình quản lý rơm rạ tại An Giang năm 2026 có sự tham gia của 4 thành viên HTX Nông nghiệp Thạnh Hòa, xã Thạnh Lộc. Tổng lượng nguyên liệu sử dụng là 2.000 cuộn rơm, tương đương khoảng 40 tấn rơm tươi. Mỗi hộ thực hiện một mô hình với quy mô 500 cuộn.

Trung tâm Khuyến nông An Giang được giao hỗ trợ thu gom nguyên liệu và chuyển giao kỹ thuật sản xuất nấm cho các hộ tham gia. Sau khi được máy cuộn gom khỏi đồng ruộng, rơm được vận chuyển về khu vực sản xuất, làm ẩm, ủ cho mềm rồi xếp thành mô và cấy meo giống. Người dân có thể tận dụng sân vườn hoặc diện tích trống quanh nhà để trồng nấm ngoài trời, không nhất thiết phải đầu tư hệ thống nhà xưởng quy mô lớn.

Theo tính toán của cán bộ kỹ thuật Trung tâm Khuyến nông An Giang theo dõi mô hình, với 500 cuộn rơm, mỗi cuộn nặng khoảng 20kg, người trồng có thể thu hoạch khoảng 750kg nấm tươi nếu thực hiện đúng quy trình chăm sóc. Với mức giá thương lái thu mua khoảng 60.000 đồng/kg, doanh thu từ nấm đạt 45 triệu đồng. Sau khi kết thúc vụ trồng, lượng rơm mục còn lại tiếp tục được xử lý để sản xuất khoảng 4 tấn phân hữu cơ compost, mang lại thêm 8 triệu đồng.

Như vậy, tổng giá trị sản phẩm thu được từ một mô hình đạt khoảng 53 triệu đồng. Sau khi khấu trừ khoảng 34 triệu đồng chi phí, bao gồm tiền mua rơm, meo giống, dinh dưỡng, nhân công, điện bơm tưới và chế phẩm vi sinh, lợi nhuận còn lại gần 19 triệu đồng.
TS Lê Văn Dũng, Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông An Giang đánh giá, trồng nấm rơm là hướng sản xuất có khả năng tạo lợi nhuận khá cho nông dân sau mỗi vụ lúa. Với lợi thế tận dụng nguyên liệu sẵn có và diện tích phù hợp tại nông thôn, mô hình có thể trở thành hoạt động sản xuất bổ trợ, giúp các hộ đa dạng hóa nguồn thu thay vì chỉ phụ thuộc vào giá trị hạt lúa.

Tuy nhiên, trồng nấm ngoài trời vẫn chịu tác động đáng kể từ điều kiện thời tiết. Mưa nhiều, nắng nóng hoặc độ ẩm thay đổi có thể ảnh hưởng đến quá trình sinh trưởng của nấm. Vì vậy, chất lượng nguyên liệu và kỹ thuật chăm sóc đóng vai trò quan trọng. Rơm đưa vào sản xuất cần bảo đảm khô, sạch, không nhiễm nấm mốc hoặc tồn dư hóa chất. Quá trình làm ẩm, ủ, đảo trộn, xếp mô và cấy giống phải được thực hiện đúng yêu cầu; đồng thời, người trồng cần thường xuyên kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm và độ thông thoáng.



Theo TS Lê Văn Dũng, phần bã rơm sau khi thu hoạch nấm vẫn có thể được tận dụng làm phân hữu cơ hoặc giá thể trồng rau màu, hoa và những loại cây phù hợp. Việc lựa chọn phương án sử dụng cần căn cứ vào điều kiện sản xuất của từng địa phương để tiếp tục khai thác hiệu quả nguồn nguyên liệu này.
Cách tổ chức sản xuất nói trên hình thành một chuỗi sử dụng liên hoàn: rơm sau thu hoạch lúa được thu gom để trồng nấm, phần giá thể còn lại tiếp tục chuyển thành phân hữu cơ rồi quay trở lại phục vụ trồng trọt. Nhờ đó, phụ phẩm của công đoạn trước trở thành đầu vào cho công đoạn tiếp theo, hạn chế tình trạng lãng phí tài nguyên và giảm chi phí vật tư nông nghiệp.

Theo các nhà khoa học, rơm rạ chiếm khoảng 50% trọng lượng cây lúa. Trung bình, mỗi hecta canh tác tạo ra khoảng 10-12 tấn rơm rạ. Đây là nguồn vật chất hữu cơ có thể được chế biến thành phân bón, nguyên liệu trồng nấm, thức ăn gia súc hoặc phục vụ một số hoạt động sản xuất khác nếu có công nghệ và phương án tổ chức phù hợp.
Dù vậy, tỷ lệ rơm được đưa vào các hoạt động tạo giá trị vẫn còn hạn chế. Kết quả khảo sát khoảng 10.000 nông dân tại Đồng bằng sông Cửu Long của Viện Nghiên cứu lúa gạo quốc tế (IRRI) cho thấy, tỷ lệ thu gom rơm khỏi đồng ruộng đạt khoảng 37% trong vụ đông xuân và hè thu, trong khi ở vụ thu đông chỉ khoảng 25%. Phần còn lại chủ yếu được xử lý bằng cách đốt hoặc vùi xuống đất.
Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Bảo Vệ, nguyên Trưởng Khoa Nông nghiệp Trường Đại học Cần Thơ cho rằng, thói quen vùi trực tiếp rơm rạ xuống ruộng sau thu hoạch có thể làm phát sinh khí mê-tan và các axit hữu cơ gây hại cho bộ rễ lúa, đồng thời ảnh hưởng đến chất lượng đất. Tuy nhiên, việc thu gom toàn bộ lượng rơm phát sinh cũng không đơn giản. Do đó, cần kết hợp khai thác phần rơm có giá trị kinh tế với xử lý lượng phụ phẩm còn lại theo hướng phân hủy phù hợp, tạo nguồn dinh dưỡng trả lại đất mà không gây ngộ độc hữu cơ cho cây trồng.

Tại An Giang, yêu cầu này càng có ý nghĩa khi địa phương có diện tích gieo trồng lúa hằng năm khoảng 1,35 triệu ha, phát sinh hơn 8 triệu tấn rơm rạ sau mỗi mùa vụ. Ông Trần Thanh Hiệp, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh An Giang cho biết, địa phương đang triển khai Đề án Phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030. Hiện hơn 184.000ha lúa của tỉnh đã đáp ứng các tiêu chí đề án, trên tổng diện tích đăng ký 351.000ha đến năm 2030.
Trong định hướng này, thu gom rơm rạ khỏi đồng ruộng để tái sử dụng hoặc xử lý theo quy trình tuần hoàn là một trong những nội dung quan trọng nhằm giảm phát thải trong sản xuất lúa. Toàn tỉnh hiện có khoảng 106ha trồng nấm rơm được ngành nông nghiệp hỗ trợ, với mục tiêu nâng diện tích lên hơn 200ha trong năm nay. Ngành nông nghiệp cũng đang rà soát cơ chế, xây dựng định mức kỹ thuật và thúc đẩy cơ giới hóa khâu thu gom.

Ở góc độ tổ chức sản xuất, ông Trần Minh Hùng, Giám đốc HTX Nông nghiệp Thạnh Hòa cho biết, hợp tác xã hiện canh tác 310ha lúa ba vụ mỗi năm và dự kiến mở rộng lên 500ha trong vụ đông xuân 2026-2027. Nếu trước đây nông dân thường đốt rơm ngay tại đồng, hiện HTX đang vận động thành viên thu gom để phục vụ trồng nấm, rau màu và hoa kiểng.

Tuy nhiên, để mô hình phát triển ổn định, bài toán cơ giới hóa và tổ chức thị trường cần được giải quyết đồng thời. Đại diện các hợp tác xã tại xã Mỹ Thuận đề xuất hỗ trợ đầu tư máy móc, thiết bị thu gom rơm nhằm giảm chi phí nhân công, vận chuyển và tạo điều kiện đưa phụ phẩm ra khỏi đồng ruộng nhanh chóng. Bên cạnh đó, cần tăng cường tập huấn kỹ thuật, hướng dẫn trực tiếp cho những hộ mới tham gia để hạn chế rủi ro trong quá trình sản xuất.
Việc kết nối đầu ra cho nấm rơm và khuyến khích sử dụng phân hữu cơ compost cũng là điều kiện quan trọng để mở rộng quy mô. Bởi nếu chỉ tập trung hỗ trợ sản xuất mà chưa hình thành được thị trường tiêu thụ ổn định, khả năng duy trì chuỗi giá trị sẽ bị hạn chế.
Từ những mô hình bước đầu tại An Giang và các địa phương Đồng bằng sông Cửu Long, có thể thấy rơm rạ không đơn thuần là phụ phẩm cần xử lý sau thu hoạch mà còn là nguồn tài nguyên có khả năng tạo ra nhiều giá trị nối tiếp. Khi cơ giới hóa thu gom, chuyển giao kỹ thuật và liên kết tiêu thụ được triển khai đồng bộ, việc chuyển từ đốt bỏ sang khai thác rơm theo chuỗi không chỉ giúp nông dân cải thiện thu nhập mà còn góp phần giảm ô nhiễm, tiết kiệm tài nguyên và thúc đẩy quá trình chuyển đổi sang nền nông nghiệp tuần hoàn, phát thải thấp.
Trần Huyền (t/h)