Từ dấu xưa của Lam Sơn
Có những di tích người ta tìm đến để đứng trước một quá khứ đã được lưu giữ trong những tấm bia, mái đền và câu chuyện lịch sử. Nhưng cũng có những nơi, mỗi mùa lễ hội lại mở thêm một cánh cửa để quá khứ gặp đời sống hôm nay. Lam Kinh là một nơi như thế.
Vùng đất từng là căn cứ của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, gắn với tên tuổi Anh hùng dân tộc Lê Lợi và vương triều Hậu Lê, mỗi năm lại đón người dân, du khách trở về trong những ngày tháng Tám âm lịch. Lễ hội Lam Kinh không chỉ là dịp tưởng niệm, tri ân người xưa mà còn là cách để những câu chuyện lịch sử tiếp tục được kể trong đời sống đương đại.
Năm 2026, lễ hội được tổ chức trong 3 ngày, từ ngày 1 đến 3/10, tại Khu di tích quốc gia đặc biệt Lam Kinh. Phần lễ giữ những nghi thức truyền thống như dâng hương, tế lễ, rước kiệu vua Lê Thái Tổ và Trung Túc Vương Lê Lai; lễ dâng hương tại các đền, Thái miếu và lăng; cùng nghi lễ tưởng niệm “bà Hàng Dầu” trên núi Dầu.
Chính lễ diễn ra sáng 2/10 tại sân Rồng, với các nghi thức dâng hương, trình Chúc văn, đánh trống khai hội và chương trình nghệ thuật. Theo kế hoạch, chương trình nghệ thuật năm nay được xây dựng theo hướng đổi mới, tăng tính sự kiện, lấy nhân vật và câu chuyện làm trung tâm, đồng thời khai thác đậm hơn chất liệu văn hóa dân gian thời Hậu Lê.
Những nghi lễ ấy giữ lại phần cốt lõi của lễ hội Lam Kinh: sự tưởng nhớ và tri ân. Nhưng bên cạnh không gian thành kính ấy, lễ hội năm nay còn được mở rộng bằng nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật và trải nghiệm. Đây là điểm đáng chú ý khi Lam Kinh đang được nhìn không chỉ như một di tích lịch sử mà còn như một không gian văn hóa có khả năng kết nối với đời sống hôm nay.
Mang văn hóa bản làng về giữa không gian di sản
Một trong những điểm nhấn của mùa lễ hội năm nay là Liên hoan Văn nghệ dân gian - Phiên chợ vùng cao của đồng bào các dân tộc thiểu số tỉnh Thanh Hóa, dự kiến diễn ra từ ngày 30/9 đến 2/10 tại Lam Kinh.
Nếu chính lễ đưa người ta trở về với lịch sử triều Lê thì phiên chợ vùng cao lại đưa những sắc màu văn hóa đương đại của các bản làng về giữa không gian di sản. Các địa phương vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi sẽ dựng những không gian phiên chợ đặc trưng, giới thiệu sản vật, sản phẩm OCOP, món ăn truyền thống; nghệ nhân trực tiếp trình diễn, chế biến và giao lưu với khách.
Mỗi địa phương tham gia một gian hàng, qua đó không chỉ giới thiệu sản phẩm mà còn tạo một không gian văn hóa riêng. Du khách có thể xem cách chế biến món ăn, tìm hiểu nguyên liệu, thưởng thức sản vật và tham gia những trò chơi dân gian vốn quen thuộc trong đời sống cộng đồng như ném còn, nhảy sạp, khua luống, kéo co, đánh đu.
Điều đáng nói là phiên chợ không được đặt ra đơn thuần như một khu trưng bày hàng hóa. Trong cách tổ chức, các nghệ nhân, diễn viên, nhạc công và cộng đồng được xác định là chủ thể của hoạt động văn hóa. Những giá trị được đưa đến Lam Kinh vì thế không chỉ là sản phẩm đã hoàn thiện để bán cho du khách, mà còn có cả câu chuyện về cách làm ra sản phẩm, cách chế biến món ăn, cách hát, múa và sinh hoạt văn hóa của từng cộng đồng.
Một mâm cơm truyền thống cũng được đưa vào chương trình giới thiệu văn hóa ẩm thực. Các địa phương chuẩn bị những món ăn đặc trưng, giới thiệu từ nguyên liệu, cách chế biến, bảo quản đến thưởng thức. Những điều vốn rất đỗi bình thường trong đời sống bản làng, khi xuất hiện giữa không gian lễ hội, lại trở thành một cách để du khách hiểu thêm về vùng đất và con người nơi sản vật ấy được làm ra.
Cùng với phiên chợ là các chương trình văn nghệ dân gian. Các đơn vị tham gia giới thiệu dân ca, dân vũ, dân nhạc, những tác phẩm mới mang âm hưởng dân gian, đồng thời được khuyến khích sưu tầm, phục dựng những làn điệu, hình thức diễn xướng cổ còn được lưu giữ trong cộng đồng. Trò Xuân Phả, Pôồn Pôông, Ngũ trò Viên Khê, chèo và nhiều hình thức diễn xướng dân gian khác cũng góp phần tạo nên một không gian văn hóa nhiều lớp trong những ngày lễ hội.
Cách làm này mở ra một hướng tiếp cận khác với di sản. Thay vì chỉ đến Lam Kinh để nghe kể về lịch sử, du khách có thêm cơ hội gặp những người đang trực tiếp gìn giữ văn hóa, nhìn thấy sản phẩm của họ, thưởng thức món ăn và tham gia vào những sinh hoạt cộng đồng. Di sản vì thế không chỉ được “trưng bày” mà được sống trong một không gian mở.
Từ di sản đến điểm hẹn du lịch
Điểm mạnh của Lam Kinh vốn nằm ở chiều sâu lịch sử. Nhưng để trở thành một điểm đến có sức hút lâu dài, chỉ câu chuyện lịch sử có lẽ chưa đủ. Điều du khách cần sau một chuyến đi còn là những trải nghiệm, những câu chuyện và lý do để họ ở lại lâu hơn hoặc quay trở lại.
Lễ hội Lam Kinh năm 2026 đang thử mở rộng theo hướng đó. Từ không gian chính của khu di tích, các hoạt động văn hóa, thể thao và du lịch ở địa phương được kết nối với lễ hội; sản phẩm OCOP, đặc sản truyền thống và sản vật của các vùng miền trong tỉnh được đưa vào không gian giới thiệu, quảng bá và kết nối.
Một không gian check-in mang nét cung đình cũng được dự kiến xây dựng, tạo thêm điểm trải nghiệm cho khách tham quan. Cùng với các chương trình nghệ thuật, phiên chợ, trò chơi dân gian và ẩm thực, những hoạt động này giúp hành trình về Lam Kinh có thêm nhiều điểm dừng, thay vì chỉ tập trung vào phần tham quan di tích.
Quan trọng hơn, phía sau những hoạt động ấy là câu chuyện về sự kết nối các vùng văn hóa của Thanh Hóa. Lam Kinh nằm ở vùng đất trung tâm của câu chuyện Lam Sơn, nhưng sức hấp dẫn của điểm đến không nhất thiết phải khép lại trong khuôn viên di tích. Từ đây có thể mở ra những vùng đất khác, những cộng đồng khác, những sản vật, lễ hội và cảnh quan khác của xứ Thanh.
Khi được kết nối hợp lý, một chuyến về Lam Kinh có thể trở thành điểm bắt đầu cho hành trình khám phá rộng hơn về văn hóa và du lịch Thanh Hóa. Du khách đến với lịch sử, rồi ở lại với những trải nghiệm văn hóa; từ một sản phẩm, một món ăn hay một điệu dân ca, họ có thể biết thêm về nơi sản vật ấy được tạo ra.
Đó cũng là cách để di sản có thêm một đời sống trong hiện tại. Những con số kỷ niệm 608 năm Khởi nghĩa Lam Sơn, 598 năm vua Lê đăng quang và 593 năm ngày mất của Anh hùng dân tộc Lê Lợi nhắc nhớ về một chặng đường lịch sử. Nhưng để lịch sử tiếp tục có sức sống, cần những cách kể mới và những không gian để cộng đồng hôm nay tham gia vào câu chuyện ấy.
Một phiên chợ vùng cao, một trò diễn dân gian, một mâm cơm truyền thống hay một sản phẩm OCOP có thể không mang dáng vẻ lớn lao của những công trình trong khu di tích. Nhưng chính những điều gần gũi ấy lại giúp du khách cảm nhận được rằng phía sau di sản lịch sử là một vùng đất vẫn đang sống, đang làm ra sản phẩm, gìn giữ phong tục và kể câu chuyện của mình.
Lam Kinh vì thế đang đứng trước một hướng đi rộng hơn: lấy giá trị lịch sử làm nền tảng, lấy văn hóa cộng đồng làm sức sống và lấy du lịch làm cầu nối. Khi những dòng chảy ấy gặp nhau, Lam Kinh không chỉ là nơi để trở về với một thời đã qua, mà còn có thể trở thành một điểm hẹn văn hóa của Thanh Hóa hôm nay.
