Xử lý nghiêm hành vi gây hại môi trường là vì tương lai

Không thể đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng

Trong quá trình phát triển kinh tế, hoạt động sản xuất, kinh doanh, xây dựng, đô thị hóa và tiêu dùng đều phát sinh chất thải. Nếu được thu gom, phân loại và xử lý đúng quy định, chất thải có thể được kiểm soát, thậm chí trở thành nguồn tài nguyên cho kinh tế tuần hoàn. Ngược lại, nếu doanh nghiệp hoặc cá nhân tìm cách giảm chi phí bằng việc xả thẳng nước thải, khí thải, chất thải rắn ra môi trường, hậu quả có thể kéo dài nhiều năm.

Ô nhiễm môi trường không chỉ làm suy giảm chất lượng đất, nước và không khí mà còn tác động trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng, sản xuất nông nghiệp, đa dạng sinh học và chất lượng cuộc sống. Đáng lo ngại hơn, những thiệt hại này thường không được phản ánh đầy đủ trong chi phí của hoạt động sản xuất. Một cơ sở có thể tiết kiệm được chi phí xử lý chất thải, nhưng xã hội lại phải gánh chịu chi phí khắc phục ô nhiễm và những tổn thất lâu dài. Đây chính là lý do bảo vệ môi trường phải trở thành một yêu cầu bắt buộc trong mọi hoạt động phát triển, thay vì được xem là việc làm phụ trợ sau sản xuất.

Pháp luật đã có chế tài tương đối nghiêm

Việt Nam đã xây dựng hệ thống pháp luật ngày càng hoàn thiện về bảo vệ môi trường. Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 cùng các văn bản hướng dẫn đã xác lập nhiều yêu cầu đối với đánh giá tác động môi trường, giấy phép môi trường, quản lý chất thải, kiểm soát ô nhiễm và trách nhiệm của tổ chức, cá nhân.

Đáng chú ý, Nghị định 45/2022/NĐ-CP quy định khá cụ thể về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường, bao gồm các hành vi vi phạm về giấy phép môi trường, quản lý chất thải, gây ô nhiễm đất, nước, không khí và nhiều hành vi khác.

Theo quy định này, mức phạt tối đa đối với một hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường là 1 tỷ đồng đối với cá nhân và 2 tỷ đồng đối với tổ chức. Ngoài phạt tiền, tùy tính chất và mức độ vi phạm, còn có thể áp dụng các hình thức xử phạt bổ sung như tước quyền sử dụng giấy phép môi trường, đình chỉ hoạt động, tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm và buộc thực hiện các biện pháp khắc phục hậu quả.

Đối với những trường hợp gây hậu quả nghiêm trọng, hành vi gây ô nhiễm môi trường còn có thể bị xử lý hình sự theo Điều 235 Bộ luật Hình sự. Đây là bước chuyển quan trọng, khẳng định rằng gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng không đơn thuần là một vi phạm hành chính mà có thể trở thành hành vi phạm tội.

Phải xử lý cả hành vi né tránh trách nhiệm

Một trong những vấn đề cần quan tâm là không ít hành vi gây ô nhiễm xuất phát từ việc cố tình né tránh nghĩa vụ bảo vệ môi trường. Có trường hợp cơ sở sản xuất đầu tư hệ thống xử lý chất thải nhưng không vận hành thường xuyên; có nơi xây dựng đường ống để xả chất thải chưa qua xử lý; có doanh nghiệp báo cáo số liệu môi trường không đúng thực tế hoặc không thực hiện đầy đủ yêu cầu khắc phục ô nhiễm.

Những hành vi này cần được phát hiện và xử lý nghiêm. Bởi nếu chỉ xử phạt hành vi xả thải cuối cùng mà không kiểm soát cả quá trình vận hành, nguy cơ tái phạm vẫn rất lớn.

Pháp luật hiện hành đã quy định các mức xử phạt khác nhau đối với hành vi không có công trình xử lý chất thải, không vận hành hoặc vận hành không đúng quy trình công trình bảo vệ môi trường và xả chất thải không qua xử lý. Một số trường hợp còn có thể bị đình chỉ hoạt động trong thời gian nhất định.

Điều quan trọng là các quy định phải được thực thi đồng bộ, công bằng, không có ngoại lệ. Doanh nghiệp lớn hay cơ sở nhỏ, khu công nghiệp hay cơ sở sản xuất hộ gia đình, nếu gây ô nhiễm thì đều phải chịu trách nhiệm tương xứng với hậu quả gây ra.

Không chỉ phạt tiền mà phải buộc khắc phục hậu quả

Một điểm cần đặc biệt nhấn mạnh là phạt tiền không thể là đích cuối cùng của xử lý vi phạm môi trường. Nếu một doanh nghiệp xả chất thải gây ô nhiễm sông, hồ hoặc đất sản xuất nhưng sau khi nộp phạt vẫn để nguyên hiện trạng ô nhiễm thì mục tiêu bảo vệ môi trường chưa đạt được. Vì vậy, bên cạnh xử phạt, cần buộc chủ thể vi phạm khắc phục hậu quả, phục hồi môi trường và chịu các chi phí liên quan theo quy định.

Cách tiếp cận này tạo ra nguyên tắc rất rõ: ai gây ô nhiễm, người đó phải chịu trách nhiệm. Đối với những khu vực đã bị ô nhiễm nghiêm trọng, cần xác định rõ nguồn gây ô nhiễm, mức độ thiệt hại và trách nhiệm của từng tổ chức, cá nhân. Đồng thời, kết quả xử lý cần được công khai ở mức phù hợp để người dân biết, giám sát và tham gia bảo vệ môi trường.

Tăng giám sát, phát hiện sớm

Muốn xử lý nghiêm thì trước hết phải phát hiện kịp thời. Đây là yêu cầu đặt ra đối với hệ thống quan trắc môi trường, cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương.

Cùng với kiểm tra định kỳ, cần tăng cường thanh tra đột xuất tại những cơ sở có nguy cơ gây ô nhiễm cao. Ứng dụng công nghệ số, dữ liệu quan trắc tự động, camera giám sát và hệ thống cảnh báo sớm có thể giúp cơ quan quản lý phát hiện những dấu hiệu bất thường nhanh hơn.

Người dân cũng cần được tạo điều kiện tham gia giám sát. Những phản ánh về xả thải trái phép, đổ chất thải ra môi trường hoặc gây ô nhiễm kéo dài cần được tiếp nhận, xác minh và xử lý nghiêm túc. Khi cộng đồng trở thành một mắt xích trong hệ thống giám sát, khả năng phát hiện vi phạm sẽ được nâng lên đáng kể.

Tạo môi trường kinh doanh công bằng

Xử lý nghiêm hành vi gây hại môi trường còn có ý nghĩa quan trọng đối với cộng đồng doanh nghiệp. Một doanh nghiệp đầu tư bài bản cho công nghệ sạch, hệ thống xử lý chất thải và sản xuất xanh phải chịu chi phí cao hơn doanh nghiệp tìm cách né tránh trách nhiệm môi trường.

Nếu những hành vi vi phạm không được xử lý nghiêm, doanh nghiệp làm đúng sẽ chịu thiệt và tạo ra cạnh tranh không bình đẳng. Ngược lại, khi các quy định được thực thi nhất quán, doanh nghiệp có trách nhiệm sẽ có lợi thế lâu dài.

Đây cũng là động lực thúc đẩy chuyển đổi xanh, sản xuất sạch hơn, tiết kiệm tài nguyên và phát triển kinh tế tuần hoàn. Bảo vệ môi trường vì thế không phải lực cản đối với tăng trưởng, mà ngày càng trở thành điều kiện để nền kinh tế phát triển bền vững.

Nghiêm minh để bảo vệ tương lai

Xử lý nghiêm hành vi gây hại môi trường không nhằm mục tiêu tăng số tiền xử phạt hay đóng cửa cơ sở sản xuất. Mục tiêu cao hơn là tạo ra kỷ luật môi trường, buộc mọi chủ thể phải tính đúng, tính đủ chi phí môi trường trong hoạt động của mình. Muốn vậy, cần tiếp tục hoàn thiện pháp luật, nâng cao năng lực thực thi, tăng cường thanh tra, giám sát và ứng dụng công nghệ. Cùng với đó là nâng cao trách nhiệm của chính quyền địa phương, doanh nghiệp và cộng đồng.

Một nền kinh tế xanh không thể được xây dựng nếu những hành vi gây ô nhiễm vẫn có thể tồn tại với tâm lý “phạt rồi lại làm”. Mọi hành vi cố tình hủy hoại môi trường phải được phát hiện, xử lý đúng người, đúng hành vi, đúng mức độ và đúng hậu quả.

Khi cái giá phải trả cho việc gây ô nhiễm đủ lớn, trong khi lợi ích của sản xuất sạch ngày càng rõ ràng, doanh nghiệp và người dân sẽ có động lực mạnh hơn để thay đổi hành vi. Đó chính là nền tảng để bảo vệ môi trường hôm nay và bảo đảm không gian phát triển bền vững cho các thế hệ mai sau./.