Biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường: thất bại của thị trường và những thách thức tương lai

Loài người đang đối mặt với nhiều hiện tượng thời tiết cực đoan và ô nhiễm môi trường chưa từng có. Để có thể vượt qua thách thức này, tất cả các chủ thể  – từ chính phủ, doanh nghiệp, cộng đồng dân cư cho đến từng cá nhân phải nỗ lực nhiều hơn.

Cơn bão Yagi 2024  hình thành từ vùng biển Philippines, quét qua Hải Nam (Trung Quốc) trước khi đổ bộ vào Việt Nam đã gây ra mưa lớn, lũ lụt nghiêm trọng và sạt lở đất, làm hàng trăm người chết và bị thương, hàng nghìn người mất nhà cửa, phá hỏng nhiều cơ sở hạ tầng và nông nghiệp, là minh chứng rõ ràng cho tác hại nghiêm trọng của các hiện tượng thời tiết cực đoan do biến đổi khí hậu.

Miền Trung và miền Bắc Việt Nam đã và đang liên tục hứng chịu hàng loạt đợt mưa bão và lũ quét nghiêm trọng trong năm 2025. Từ Nghệ An đến Yên Bái, nhiều khu vực bị ngập sâu hàng mét, hàng chục nghìn hộ dân phải sơ tán khẩn cấp. Tại các tỉnh như Quảng Bình, Quảng Trị, Thanh Hóa, lượng mưa vượt 800mm chỉ trong vài ngày, khiến hàng loạt tuyến đường, cầu cống và đê điều bị phá hủy. Báo cáo của Ban Chỉ đạo Quốc gia về Phòng chống Thiên tai cho biết riêng từ tháng 8 đến tháng 10 năm 2025, thiên tai đã làm hơn 250 người chết và mất tích, thiệt hại kinh tế ước tính trên 20.000 tỷ đồng.

Không chỉ Việt Nam, năm 2025 cũng chứng kiến mức độ tàn phá kỷ lục của thiên tai trên toàn cầu. Ở Đông Nam Á, hàng triệu người tại Philippines, Thái Lan và Indonesia phải sơ tán do siêu bão và lũ lụt. Tại châu Âu, lũ quét ở Đức và Áo phá hủy hàng trăm cây cầu, còn Mỹ phải đối mặt với mùa cháy rừng khốc liệt nhất trong nhiều thập kỷ. Những thảm họa này là lời cảnh tỉnh rõ ràng về tổn thất của việc chậm trễ trong ứng phó với biến đổi khí hậu.

Thị trường thất bại trong việc đối phó với các Ngoại tác tiêu cực
Thị trường đã không tính toán đầy đủ chi phí xã hội của các hoạt động kinh tế gây hại cho môi trường. Ví dụ, việc phát thải khí nhà kính từ công nghiệp và giao thông vận tải đã gây ra ô nhiễm không khí và biến đổi khí hậu, nhưng các chi phí này không được phản ánh trong giá thành sản phẩm.

Ở Bắc Kinh, Trung Quốc, việc sử dụng than đá trong sản xuất điện đã dẫn đến ô nhiễm không khí nghiêm trọng và tăng chi phí y tế, nhưng những chi phí này không được tính vào giá điện (Beijing Government Reports 2021). Tương tự, tại Hoa Kỳ, khí thải từ các nhà máy điện than gây ra khoảng 13.000 ca tử vong sớm mỗi năm, nhưng những tổn thất này không được phản ánh trong giá năng lượng (U.S. EPA 2011).

Thông tin bất cân xứng và thiếu nhận thức về tác động môi trường
Người tiêu dùng hiện nay vẫn thiếu thông tin đầy đủ về tác động môi trường của các sản phẩm và dịch vụ mà họ sử dụng. Ví dụ, việc sử dụng nhựa dùng một lần vẫn phổ biến, mặc dù chúng gây hại nghiêm trọng cho môi trường biển (Jambeck et al. 2015). Để thay đổi điều này, cần có những nỗ lực mạnh mẽ hơn trong việc cung cấp thông tin minh bạch và giáo dục người tiêu dùng để họ hiểu rõ hơn về tác động của các quyết định tiêu dùng đối với môi trường.

Thiếu động lực đầu tư cho phát triển bền vững

 Nhiều doanh nghiệp có xu hướng ưu tiên lợi nhuận ngắn hạn hơn là đầu tư vào công nghệ xanh và bền vững. Điều này dẫn đến việc tiếp tục sử dụng nhiên liệu hóa thạch và gia tăng phát thải CO₂ (International Energy Agency, 2019).

Vai trò Lãnh đạo và Quản lý của Nhà nước: chìa khóa khắc phục
Nhà nước đóng vai trò trung tâm và quyết định trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường. Chính phủ không chỉ là người thiết lập các chính sách và quy định mà còn là người giám sát việc thực thi, bảo đảm rằng các mục tiêu về khí hậu và môi trường được tuân thủ một cách nghiêm túc và hiệu quả.

Chính phủ cần xây dựng các mục tiêu cụ thể và tham vọng để giảm phát thải khí nhà kính và bảo vệ môi trường. Các mục tiêu này phải được lồng ghép vào các chiến lược và kế hoạch phát triển quốc gia. Ví dụ, Liên minh châu Âu (EU) đã cam kết giảm ít nhất 55% lượng khí thải vào năm 2030 và đạt mức phát thải ròng bằng không vào năm 2050 thông qua Kế hoạch hành động xanh châu Âu (European Green Deal).

Việc ban hành các quy định pháp lý chặt chẽ để kiểm soát phát thải từ các nguồn ô nhiễm như xe cộ, nhà máy điện, và các ngành công nghiệp nặng là điều cần thiết. Đồng thời, cần có cơ chế giám sát nghiêm ngặt và chế tài mạnh mẽ để đảm bảo tuân thủ các quy định. Nhiều quốc gia đã áp dụng thuế carbon hoặc hệ thống giao dịch phát thải để khuyến khích giảm thiểu khí thải.

Nhà nước cần đầu tư mạnh mẽ vào cơ sở hạ tầng xanh như giao thông công cộng thân thiện với môi trường, năng lượng tái tạo như điện mặt trời và điện gió, và các công nghệ lưu trữ năng lượng. Các khoản đầu tư này không chỉ giúp giảm sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch mà còn thúc đẩy việc sử dụng năng lượng sạch và tạo ra hàng triệu việc làm mới trong ngành công nghiệp xanh.

Đồng thời, Nhà nước cũng có thể huy động và phân bổ các nguồn lực cho doanh nghiệp phát triển các dự án phát triển bền vững, thúc đẩy chuyển giao công nghệ xanh, giúp các doanh nghiệp tiếp cận các giải pháp kỹ thuật hiện đại để giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu.

Nhà nước cũng đóng vai trò quan trọng trong việc giáo dục cộng đồng về biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường. Các chương trình giáo dục về môi trường cần được lồng ghép vào hệ thống giáo dục quốc gia, từ cấp tiểu học đến đại học. Ngoài ra, cần đẩy mạnh các chiến dịch truyền thông nhằm thay đổi hành vi tiêu dùng của người dân, khuyến khích việc tiết kiệm năng lượng, giảm sử dụng nhựa và tăng cường tái chế.

Vai trò của các công ty tư vấn về giải pháp phát triển bền vững
Các công ty tư vấn đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ các doanh nghiệp và chính phủ xây dựng chiến lược phát triển bền vững. Với chuyên môn cao và kinh nghiệm thực tế, các công ty này giúp tư vấn, phân tích và đưa ra các giải pháp tối ưu để giảm thiểu phát thải khí nhà kính và tác động môi trường.

Các công ty tư vấn như McKinsey, Boston Consulting Group (BCG), và PwC có thể giúp doanh nghiệp xác định các mục tiêu môi trường và thiết lập lộ trình cụ thể để đạt được chúng. Họ hỗ trợ xây dựng chiến lược giảm thiểu carbon, cải thiện hiệu quả sử dụng năng lượng, và triển khai các giải pháp công nghệ xanh.

Ngoài ra, các công ty tư vấn cũng cung cấp giải pháp kỹ thuật để tối ưu hóa hoạt động của doanh nghiệp, từ việc quản lý năng lượng đến xử lý chất thải. Họ đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy chuyển giao công nghệ giữa các quốc gia, giúp các doanh nghiệp tiếp cận với các công nghệ tiên tiến và bền vững.

Việc đánh giá tác động môi trường của các dự án và hoạt động kinh tế cũng là một phần quan trọng trong vai trò của các công ty tư vấn. Họ xây dựng các hệ thống báo cáo minh bạch về phát thải khí nhà kính, sử dụng năng lượng và tiêu thụ tài nguyên, từ đó giúp các bên liên quan đưa ra quyết định dựa trên dữ liệu chính xác và đáng tin cậy.

Vai trò của doanh nghiệp lớn trong Cuộc chiến chống biến đổi khí hậu
Doanh nghiệp lớn có khả năng và trách nhiệm lớn hơn trong việc đi tiên phong đối phó với biến đổi khí hậu. Nhiều công ty hàng đầu trên thế giới đã và đang thực hiện các cam kết mạnh mẽ và hành động cụ thể để giảm thiểu tác động đến môi trường.

Vingroup, một trong những tập đoàn kinh tế tư nhân lớn nhất Việt Nam, đã và đang thực hiện những bước đi mạnh mẽ để góp phần vào cuộc chiến chống biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường. Thông qua thương hiệu VinFast – nhà sản xuất xe điện đầu tiên của Việt Nam, Vingroup đã cho ra mắt hàng loạt các mẫu xe điện thân thiện với môi trường, từ xe máy điện đến ô tô điện, nhằm giảm thiểu đáng kể lượng khí thải CO₂ từ phương tiện giao thông.

VinFast đã cam kết không sản xuất xe động cơ đốt trong sau năm 2022, tập trung hoàn toàn vào xe điện. Điều này thể hiện quyết tâm của Tập đoàn trong việc giảm phát thải khí nhà kính và thúc đẩy sử dụng năng lượng sạch. Ngoài ra, Vingroup còn đầu tư vào các dự án năng lượng tái tạo như điện mặt trời và điện gió, đóng góp vào việc chuyển đổi sang sử dụng năng lượng sạch tại Việt Nam.

Microsoft cam kết sẽ trung hòa carbon vào năm 2030 và đặt mục tiêu loại bỏ tất cả lượng carbon mà công ty đã phát thải kể từ khi thành lập năm 1975, vào năm 2050. Họ đầu tư 1 tỷ USD vào Quỹ Đổi mới Khí hậu để phát triển các giải pháp công nghệ giảm phát thải và thúc đẩy việc sử dụng năng lượng tái tạo trong toàn bộ chuỗi cung ứng của mình.

Unilever cũng đã cam kết giảm một nửa lượng khí thải nhà kính từ sản phẩm của mình vào năm 2030 và đạt mức phát thải ròng bằng không vào năm 2039. Công ty đã chuyển đổi sang sử dụng 100% năng lượng tái tạo trong sản xuất, giảm lượng nhựa và thúc đẩy nông nghiệp bền vững.

Tesla, với các dòng xe điện hiệu suất cao và các sản phẩm năng lượng tái tạo như tấm pin mặt trời và pin lưu trữ năng lượng quy mô lớn, đang giúp giảm đáng kể lượng khí thải toàn cầu. IKEA cam kết trở thành "công ty có tác động tích cực tới khí hậu" vào năm 2030, sử dụng 100% vật liệu tái chế hoặc tái tạo trong tất cả sản phẩm và bao bì, đầu tư mạnh vào năng lượng tái tạo.

Hợp tác quốc tế: các quốc gia cùng nhau tăng cam kết và thực hiện cam kết
Mặc dù đã có những thỏa thuận quốc tế như Hiệp định khí hậu Paris, cam kết của các quốc gia vẫn còn chưa đồng đều và thiếu nhất quán. Một số quốc gia, đặc biệt là những nước phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, chưa cam kết đủ mạnh để giảm phát thải. Trong khi đó, cam kết của các nước phát triển trong việc cung cấp 100 tỷ USD mỗi năm để hỗ trợ các nước đang phát triển thích ứng với biến đổi khí hậu vẫn chưa được thực hiện đầy đủ (UNFCCC 2017).

Các quốc gia cần tăng cường hợp tác, thực hiện đầy đủ cam kết tài chính và hỗ trợ công nghệ, để đảm bảo không ai bị bỏ lại phía sau trong cuộc chiến này.

Chính sách cho Việt Nam: từ kinh nghiệm quốc tế đến hành động cụ thể
Việt Nam có thể học hỏi từ các kinh nghiệm quốc tế để xây dựng và thực thi các chính sách phù hợp với tình hình kinh tế - xã hội trong nước:

• Áp dụng Thuế carbon và Cơ chế định giá carbon: Việt Nam có thể triển khai thuế carbon hoặc cơ chế định giá carbon như hệ thống giao dịch phát thải để thúc đẩy các doanh nghiệp chuyển đổi sang mô hình kinh doanh bền vững hơn.
• Đầu tư vào Năng lượng tái tạo và Cơ sở hạ tầng xanh: Đẩy mạnh đầu tư vào các dự án năng lượng tái tạo và khuyến khích các dự án đầu tư có công nghệ tiên tiến .
• Xây dựng Chính sách quản lý chất thải và Kinh tế tuần hoàn: Việt Nam cần có quy định chặt chẽ hơn về quản lý chất thải, khuyến khích tái sử dụng và tái chế, cùng với các chương trình giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của kinh tế tuần hoàn.
• Thúc đẩy chuyển đổi Nông nghiệp bền vững: Hỗ trợ nông dân chuyển đổi sang các phương pháp canh tác bền vững hơn, đồng thời khuyến khích ứng dụng công nghệ số trong nông nghiệp.
• Giáo dục và nâng cao nhận thức về Biến đổi khí hậu: Tăng cường giáo dục về biến đổi khí hậu và môi trường trong các trường học và cộng đồng, kết hợp với các chiến dịch truyền thông rộng rãi.
• Tăng cường Hợp tác quốc tế và Chuyển giao công nghệ: Tiếp tục hợp tác với các đối tác quốc tế để tiếp cận công nghệ tiên tiến và thu hút nguồn tài chính hỗ trợ.

Cuộc chiến chống biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường không thể thành công nếu thiếu nỗ lực từ tất cả các bên. Chính phủ cần đưa ra những chính sách quyết liệt hơn, các doanh nghiệp cần phải cam kết đầu tư vào phát triển bền vững mạnh mẽ hơn, và mỗi cá nhân cần ý thức rõ ràng hơn về vai trò của mình trong việc bảo vệ môi trường. Chỉ khi tất cả cùng nhau hành động, chúng ta mới có thể khắc phục được những thất bại của thị trường nêu trên và xây dựng được một tương lai bền vững hơn.