Mô hình Hợp tác xã kiểu mới khác kiểu cũ thế nào?

Nếu HTX kiểu cũ nặng về cơ chế hành chính, bao cấp và phân phối theo kế hoạch thì HTX kiểu mới lấy thành viên làm trung tâm, tự chủ về tài chính, hoạt động theo nhu cầu thị trường và hướng tới nâng cao lợi ích kinh tế của người tham gia.

Từ cơ chế hành chính sang tự chủ, tự chịu trách nhiệm

Điểm khác biệt đầu tiên giữa hai mô hình nằm ở phương thức tổ chức và vận hành. HTX kiểu cũ thường được hình thành và hoạt động trong cơ chế kế hoạch hóa tập trung. Thành viên tham gia HTX trong nhiều trường hợp mang tính hành chính hoặc gần như bắt buộc. Hoạt động sản xuất, phân phối sản phẩm, cung ứng vật tư và phân bổ thu nhập chịu ảnh hưởng lớn từ cơ chế kế hoạch. Vì vậy, tính chủ động của người lao động và khả năng tự quyết định hoạt động kinh tế còn hạn chế.

Trong khi đó, HTX kiểu mới hoạt động theo nguyên tắc tự nguyện, tự chủ và tự chịu trách nhiệm. Thành viên có quyền tham gia hoặc rút khỏi HTX theo quy định; HTX chủ động lựa chọn ngành nghề, phương thức sản xuất, đối tác và thị trường phù hợp với năng lực của mình. Nhà nước tạo hành lang pháp lý và chính sách hỗ trợ, nhưng không làm thay HTX trong việc quyết định hoạt động kinh doanh. Đây là sự thay đổi có ý nghĩa căn bản: HTX không còn là một đơn vị thực hiện mệnh lệnh hành chính mà trở thành một tổ chức kinh tế do các thành viên cùng sở hữu và cùng tham gia quản lý.

Thành viên là trung tâm của HTX

Ở HTX kiểu cũ, mối quan hệ giữa tổ chức và thành viên đôi khi thiên về quan hệ quản lý - chấp hành. Người dân tham gia nhưng chưa thực sự phát huy đầy đủ vai trò chủ sở hữu. HTX kiểu mới đặt thành viên vào vị trí trung tâm. Thành viên vừa là chủ sở hữu, vừa là người sử dụng dịch vụ của HTX và có thể đồng thời là người lao động, người cung cấp nguyên liệu hoặc đối tác của HTX.

Mục tiêu quan trọng của HTX không chỉ là tạo ra lợi nhuận cho một bộ phận quản lý mà là cung cấp dịch vụ tốt hơn, giảm chi phí đầu vào, nâng cao chất lượng sản phẩm, mở rộng thị trường và tăng thu nhập cho thành viên. Chính vì vậy, hiệu quả của HTX kiểu mới cần được đánh giá không chỉ bằng doanh thu hay lợi nhuận của bản thân HTX mà còn bằng mức độ cải thiện lợi ích kinh tế của thành viên.

Từ sản xuất manh mún sang liên kết chuỗi giá trị

Một hạn chế phổ biến của sản xuất nông nghiệp là quy mô hộ nhỏ, thiếu sự liên kết và khả năng thương lượng thấp. HTX kiểu mới có nhiệm vụ khắc phục những hạn chế đó bằng cách tổ chức thành viên thành vùng sản xuất tập trung và liên kết với doanh nghiệp.

Nếu HTX kiểu cũ chủ yếu thực hiện một số khâu dịch vụ sản xuất theo kế hoạch thì HTX kiểu mới có thể tham gia toàn bộ chuỗi giá trị: cung ứng vật tư, hướng dẫn kỹ thuật, tổ chức sản xuất, kiểm soát chất lượng, sơ chế, chế biến, đóng gói, xây dựng thương hiệu và tiêu thụ sản phẩm.

Ví dụ, một HTX sản xuất rau không chỉ cung cấp giống và phân bón cho thành viên mà còn xây dựng quy trình canh tác thống nhất, quản lý vùng nguyên liệu, cấp mã truy xuất nguồn gốc, tổ chức sơ chế và ký hợp đồng với hệ thống phân phối. Nhờ đó, giá trị của sản phẩm được nâng lên và rủi ro thị trường được chia sẻ tốt hơn.

Từ “làm dịch vụ” sang kinh doanh chuyên nghiệp

Một đặc điểm đáng chú ý của HTX kiểu mới là chuyển từ tư duy “làm dịch vụ cho thành viên” sang “cung cấp dịch vụ có chất lượng và tạo giá trị gia tăng”. HTX phải quan tâm đến nhu cầu thực tế của thành viên và khách hàng. Dịch vụ cung cấp giống, vật tư, máy móc, bảo quản, vận chuyển hay tiêu thụ sản phẩm đều phải được tổ chức hiệu quả, minh bạch và có khả năng cạnh tranh.

Đồng thời, HTX có thể phát triển các hoạt động kinh doanh mới như chế biến sâu, du lịch nông nghiệp, thương mại điện tử, phát triển sản phẩm OCOP, sản xuất hữu cơ hoặc cung cấp dịch vụ môi trường. Như vậy, HTX không chỉ giúp người dân “bán được sản phẩm” mà phải hướng đến mục tiêu “bán được sản phẩm với giá trị cao hơn”.

Quản trị dân chủ, minh bạch

Quản trị cũng là điểm khác biệt quan trọng giữa HTX kiểu mới và HTX kiểu cũ. HTX kiểu mới đề cao nguyên tắc dân chủ và sự tham gia của thành viên vào các quyết định quan trọng. Thành viên có quyền tham gia đại hội, lựa chọn bộ máy quản lý và giám sát hoạt động của HTX theo quy định.

Tài chính và phân phối thu nhập cũng cần được công khai, minh bạch. Phần lợi ích mà thành viên nhận được không chỉ phụ thuộc vào số vốn góp mà còn gắn với mức độ sử dụng dịch vụ và đóng góp vào hoạt động của HTX. Cách tiếp cận này khuyến khích thành viên thực sự tham gia vào HTX thay vì chỉ góp vốn rồi đứng ngoài hoạt động.

Bộ máy quản lý cũng phải từng bước chuyên nghiệp hóa. Chủ nhiệm hoặc giám đốc HTX không chỉ cần kinh nghiệm sản xuất mà còn phải có năng lực quản trị tài chính, marketing, đàm phán hợp đồng, quản lý nhân sự và phát triển thị trường.

Ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số

Nếu HTX kiểu cũ chủ yếu dựa vào phương thức quản lý truyền thống thì HTX kiểu mới có điều kiện và nhu cầu ứng dụng mạnh mẽ công nghệ. Chuyển đổi số giúp HTX quản lý thành viên, vùng nguyên liệu, sản lượng, đơn hàng và tài chính hiệu quả hơn. Trong nông nghiệp, công nghệ số còn hỗ trợ truy xuất nguồn gốc, giám sát quá trình sản xuất và kết nối trực tiếp với người tiêu dùng.

Một HTX hiện đại có thể sử dụng sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và các nền tảng bán hàng trực tuyến để quảng bá sản phẩm. Dữ liệu về sản xuất và thị trường cũng giúp HTX đưa ra quyết định chính xác hơn. Công nghệ vì thế không chỉ giúp giảm chi phí quản lý mà còn mở rộng không gian thị trường cho HTX.

Gắn phát triển kinh tế với bảo vệ môi trường

HTX kiểu mới còn có vai trò ngày càng rõ trong phát triển kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn. Đây là điểm phù hợp với yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng hiện nay.

Trong nông nghiệp, HTX có thể tổ chức sản xuất hữu cơ, sử dụng phân bón sinh học, tiết kiệm nước, giảm thuốc bảo vệ thực vật và tận dụng phụ phẩm làm phân compost hoặc thức ăn chăn nuôi. Trong sản xuất, HTX có thể tổ chức thu gom, tái sử dụng và xử lý chất thải theo hướng tuần hoàn. Khi nhiều hộ cùng tham gia một quy trình xanh, HTX có thể tạo ra vùng sản xuất có quy mô đủ lớn để đáp ứng các tiêu chuẩn của thị trường trong nước và quốc tế.

Doanh nghiệp và HTX cùng tạo giá trị

HTX kiểu mới không hoạt động biệt lập mà cần chủ động liên kết với doanh nghiệp. Doanh nghiệp có vốn, công nghệ, năng lực chế biến và thị trường; HTX có thành viên, vùng nguyên liệu và khả năng tổ chức cộng đồng. Sự kết hợp này tạo thành chuỗi giá trị mà mỗi bên phát huy được thế mạnh.

Một HTX mạnh không nhất thiết phải tự làm tất cả các khâu. Quan trọng là biết mình mạnh ở đâu, cần liên kết với ai và phân chia lợi ích như thế nào để các bên cùng có lợi. Đây cũng là cơ sở để hình thành mô hình liên kết “HTX - doanh nghiệp - người sản xuất”, trong đó hợp đồng ổn định, tiêu chuẩn chất lượng rõ ràng và cơ chế phân chia lợi ích minh bạch là những yếu tố quyết định sự bền vững.

HTX kiểu mới cần thay đổi từ tư duy

Có thể khái quát sự khác biệt giữa hai mô hình bằng một quá trình chuyển đổi: từ hành chính sang tự chủ; từ bao cấp sang thị trường; từ quản lý tập trung sang dân chủ; từ sản xuất đơn lẻ sang liên kết chuỗi; từ bán nguyên liệu sang chế biến và tạo giá trị gia tăng; từ quản lý thủ công sang chuyển đổi số; từ khai thác tài nguyên sang phát triển xanh và tuần hoàn.

Tuy nhiên, để HTX kiểu mới thực sự phát huy hiệu quả, không thể chỉ thay đổi tên gọi hay bộ máy. Điều quan trọng nhất là thay đổi tư duy của người quản lý và thành viên. HTX phải thực sự phục vụ lợi ích của thành viên, đồng thời có năng lực cạnh tranh trên thị trường.

Trong bối cảnh kinh tế xanh, chuyển đổi số và hội nhập ngày càng sâu rộng, HTX kiểu mới có nhiều cơ hội để trở thành một trong những lực lượng quan trọng của nền kinh tế. Khi được tổ chức dân chủ, quản trị chuyên nghiệp, liên kết chặt với doanh nghiệp và thị trường, HTX không chỉ giúp người dân hợp tác với nhau mà còn trở thành công cụ nâng cao giá trị sản phẩm, tạo việc làm, tăng thu nhập và phát triển cộng đồng bền vững.

HTX kiểu mới, vì thế, không phải là sự lặp lại của mô hình cũ dưới một tên gọi khác, mà là một phương thức hợp tác kinh tế mới: tự nguyện hơn, dân chủ hơn, chuyên nghiệp hơn và gắn chặt hơn với thị trường./.