Tháo gỡ điểm nghẽn trong chuỗi thu gom và xử lý rác thải

Quy hoạch xử lý gắn với phân loại và tổ chức thu gom

Tại phiên chất vấn về lĩnh vực môi trường do Thường trực HĐND thành phố Hà Nội tổ chức sáng 22/10, nhiều đại biểu tập trung làm rõ những bất cập trong quy hoạch xử lý chất thải rắn, chất lượng dịch vụ vệ sinh môi trường sau phân cấp và năng lực triển khai nhiệm vụ tại xã, phường. Các ý kiến cho thấy, bài toán rác thải không chỉ nằm ở khâu xử lý cuối cùng mà cần được giải quyết xuyên suốt từ phân loại, thu gom, vận chuyển đến tái chế và xử lý.

Một trong những vấn đề được đặt ra là sự tương thích giữa quy hoạch công suất các nhà máy với định hướng giảm thiểu, tái sử dụng và tái chế chất thải. Chất vấn Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội Lê Thanh Nam, đại biểu Nguyễn Thị Diễm Hằng (Tổ đại biểu số 12) đề nghị làm rõ mối liên hệ giữa Quy hoạch môi trường quốc gia và Quy hoạch tổng thể Thủ đô, trong đó có phương án bố trí khu xử lý Nam Sơn với vai trò là khu xử lý cấp vùng.

Theo số liệu tại báo cáo của Sở Tài chính ngày 18/9, tổng công suất các dự án đốt rác phát điện trên địa bàn Hà Nội được dự báo đạt khoảng 14.900 tấn/ngày đêm vào năm 2030, cao hơn lượng chất thải rắn phát sinh dự kiến gần 14.000 tấn/ngày, bao gồm cả phần có khả năng phân loại và tái chế. Đại biểu Nguyễn Thị Diễm Hằng cho rằng, việc tính toán công suất cần tính đến lượng rác còn lại sau phân loại, tránh đầu tư vượt nhu cầu và gây lãng phí nguồn lực.

Đáng chú ý, rác thải thực phẩm được ước tính chiếm khoảng 50% lượng rác sinh hoạt. Nếu được phân loại hiệu quả ngay từ hộ gia đình và các nguồn phát sinh, khối lượng đưa vào lò đốt có thể giảm đáng kể. Vì vậy, quy hoạch cần dựa trên cơ cấu từng loại chất thải, đồng thời ưu tiên tận dụng rác làm tài nguyên, giảm chi phí đốt và hạn chế chôn lấp.

Giải trình tại phiên chất vấn, ông Lê Thanh Nam cho biết Hà Nội đã có quy hoạch chuyên ngành xử lý chất thải rắn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050; đồng thời rà soát, cập nhật các nội dung liên quan vào Quy hoạch Thủ đô được phê duyệt tại Quyết định số 1569/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ và Điều chỉnh Quy hoạch chung.

Thành phố đang triển khai đồng loạt 4 dự án xử lý rác sinh hoạt bằng công nghệ hiện đại, trong đó 2 nhà máy đốt rác phát điện đã đi vào hoạt động. Tỷ lệ thu gom rác sinh hoạt tại khu vực trung tâm đạt 100%. Hà Nội đặt mục tiêu đến hết năm 2027 cơ bản xử lý toàn bộ lượng rác phát sinh bằng các giải pháp phù hợp, đồng thời tiếp tục rà soát nhu cầu công suất trên cơ sở dự báo dân số và khối lượng chất thải trong những năm tiếp theo.

Tại khu xử lý Nam Sơn, hai nhà máy xử lý bùn, rác phục vụ đốt phát điện đang được triển khai nhằm giảm dần chôn lấp, hạn chế nước rỉ rác và các nguồn gây ô nhiễm. Với dự án tại Châu Can, Thành phố phấn đấu đưa hai nhà máy vào vận hành trong giai đoạn 2027-2028. Việc chuyển đổi công nghệ xử lý bùn thải từ phơi sang sấy, đốt hiện đại cũng được đặt ra nhằm nâng cao hiệu quả xử lý.

Tuy nhiên, công nghệ dù hiện đại vẫn khó phát huy hiệu quả nếu khâu thu gom, vận chuyển thiếu đồng bộ. Đại biểu Lê Minh Tú (Tổ đại biểu số 16) phản ánh sự khác biệt về tiêu chuẩn dịch vụ giữa các gói thầu vệ sinh môi trường sau khi Hà Nội phân cấp nhiệm vụ cho UBND cấp xã theo Quyết định số 69 ngày 12/11/2025. Trong khi đó, đại biểu Tô Trung Thành (Tổ đại biểu số 17) đề nghị có giải pháp hỗ trợ các địa phương đang thiếu kinh phí, nhân lực, máy móc và thiết bị.

Theo ông Lê Thanh Nam, khi chuyển sang mô hình chính quyền địa phương 2 cấp với 126 xã, phường, số gói thầu vệ sinh môi trường tại Hà Nội tăng từ 30 lên 126. Việc chia nhỏ địa bàn khiến công tác tổ chức thu gom khó bảo đảm thống nhất, nhất là tại các tuyến phố đi qua nhiều địa giới hành chính và khu vực giáp ranh. Một số đơn vị vẫn sử dụng phương tiện cũ, chưa đáp ứng yêu cầu hiện đại hóa dịch vụ.

Thời gian tới, Sở Nông nghiệp và Môi trường sẽ nghiên cứu tổ chức lại các vùng thu gom theo hướng đồng bộ, xem xét phương án một đơn vị phụ trách một vùng và lựa chọn hình thức đấu thầu phù hợp. Cùng với việc tăng cường kiểm soát chất lượng hợp đồng, Thành phố sẽ đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, camera giám sát và chia sẻ dữ liệu, đồng thời tuyên truyền để người dân đổ rác đúng giờ, đúng nơi quy định.

Gỡ nút thắt định mức, bảo đảm nguồn lực cho dịch vụ môi trường

Những khó khăn về tổ chức thu gom cũng được ghi nhận tại Đà Nẵng, nơi một số địa phương phải điều chỉnh tuyến vận chuyển khi gặp vướng mắc trong khâu xử lý. Rác từ đô thị Hội An được đưa đến Trạm trung chuyển rác khu vực Cẩm Lệ, sau đó vận chuyển đến Khu liên hợp xử lý chất thải rắn Khánh Sơn; trong khi rác tại đô thị Điện Bàn được chuyển đến Khu xử lý rác Tam Xuân 2.

Việc thay đổi điểm tiếp nhận khiến cự ly vận chuyển kéo dài, làm gia tăng yêu cầu về phương tiện, nhân công và chi phí vận hành. Cùng với đó, chủ trương tăng tần suất thu gom tại các tuyến đường, khu dân cư từ cách nhật hoặc vài lần mỗi tuần lên hằng ngày đang tạo thêm áp lực tài chính cho đơn vị cung ứng dịch vụ.

Ông Lê Bá Cường, Giám đốc Hợp tác xã Dịch vụ môi trường Duy Xuyên Xanh cho biết, đơn vị hiện thu gom rác với tần suất 2 lần/tuần và đang hướng tới thực hiện thu gom 7 lần/tuần theo chủ trương của UBND thành phố. Tuy nhiên, mức giá dịch vụ và khả năng cân đối kinh phí vẫn là những vấn đề cần giải quyết để duy trì hoạt động thường xuyên.

Theo ông Nguyễn Văn Lâm, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường, một số địa phương như phường Bàn Thạch, Quảng Phú đã kiến nghị về khó khăn kinh phí khi nâng tần suất thu gom. Hoạt động này phụ thuộc đáng kể vào ngân sách thành phố phân bổ cho các xã, phường để thực hiện dịch vụ vệ sinh công cộng. Sở đã đề nghị Sở Tài chính phối hợp tháo gỡ, đồng thời chỉ đạo điều chỉnh phương pháp tính giá thu gom, vận chuyển để phù hợp với cự ly thực tế.

Một giải pháp có ý nghĩa lâu dài là sớm hoàn thiện định mức kinh tế - kỹ thuật, làm căn cứ xác định giá dịch vụ. Theo Thông báo số 983/TB-VP của Văn phòng UBND thành phố, Phó Chủ tịch UBND thành phố Trần Nam Hưng giao Sở Nông nghiệp và Môi trường chủ trì, phối hợp với đơn vị tư vấn hoàn chỉnh hồ sơ dự thảo định mức đối với hoạt động thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải rắn sinh hoạt và vệ sinh công cộng, trình UBND thành phố xem xét ban hành.

Bộ định mức được xây dựng theo hướng xác định đầy đủ chi phí lao động, thiết bị, nhiên liệu và các hao phí trong từng công đoạn, bảo đảm phù hợp với điều kiện vận hành thực tế. Đối với Nhà máy xử lý rác sinh hoạt Hội An có công suất 120 tấn/ngày, dự thảo quy định các định mức phục vụ vận hành. Tại Nhà máy xử lý rác sinh hoạt Bắc Quảng Nam ở xã Đại Lộc, công suất 300 tấn/ngày, nội dung xây dựng định mức bao gồm tiếp nhận, sơ chế rác, vận hành hệ thống sản xuất nhiên liệu từ rác RDF và sản xuất hạt nhựa.

Ông Nguyễn Lương Giáp, Phó Tổng Giám đốc Công ty CP Đầu tư và Xây dựng 579, cho rằng việc sớm ban hành định mức sẽ tạo thuận lợi cho hoạt động của các dự án xử lý rác, trong đó có Nhà máy xử lý rác sinh hoạt Hội An do doanh nghiệp làm chủ đầu tư. Tuy nhiên, thành phố cũng cần có cơ chế linh hoạt để bổ sung, điều chỉnh những định mức mới hoặc còn thiếu, phù hợp với yêu cầu đầu tư và vận hành bằng công nghệ hiện đại. Sở Nông nghiệp và Môi trường đang đẩy nhanh quá trình hoàn thiện hồ sơ để trình UBND thành phố phê duyệt, qua đó tạo cơ sở rà soát giá dịch vụ trên địa bàn.

Từ thực tiễn tại Hà Nội và Đà Nẵng có thể thấy, nâng cao hiệu quả quản lý rác thải đòi hỏi sự phối hợp giữa quy hoạch, công nghệ, tổ chức thu gom và cơ chế tài chính. Đầu tư nhà máy xử lý hiện đại cần đi đôi với phân loại rác tại nguồn; phân cấp cho cơ sở phải gắn với nguồn lực và tiêu chuẩn dịch vụ thống nhất; còn giá dịch vụ cần phản ánh đúng chi phí thực tế. Khi những khâu này được kết nối đồng bộ, hệ thống vệ sinh môi trường mới có thể vận hành hiệu quả, giảm áp lực chôn lấp và đáp ứng yêu cầu phát triển đô thị bền vững.