Khi chủ trương được cụ thể hóa
Trước đây, giảm phát thải trong nông nghiệp chủ yếu được nhìn từ góc độ bảo vệ môi trường. Nay, khi thị trường carbon từng bước hình thành, phần phát thải giảm được còn có thể tạo thêm giá trị cho sản xuất. Muốn vậy, việc giảm phát thải phải bắt đầu ngay từ cách canh tác và có thể tính được kết quả.
Quyết định 232/QĐ-TTg ngày 24/1/2025 của Thủ tướng Chính phủ về Đề án thành lập và phát triển thị trường các-bon tại Việt Nam đã mở ra lộ trình cho việc hình thành thị trường này, trong đó có việc phát triển hàng hóa carbon và trao đổi kết quả giảm phát thải. Từ định hướng đó, câu chuyện carbon đang dần được đưa vào những vùng sản xuất cụ thể, nơi người nông dân và doanh nghiệp phải bắt đầu từ cách làm trên đồng ruộng.
Với nông nghiệp, chủ trương ấy đang mở ra một cách tính mới cho ruộng đồng. Một cánh đồng vẫn cho ra hạt lúa, cây mía, nhưng nếu phương thức canh tác giúp giảm phát thải thì phần giá trị đó cũng có thể được ghi nhận. Tuy nhiên, để đi từ giảm phát thải đến tín chỉ carbon còn cả một chặng đường: phải có vùng sản xuất, quy trình phù hợp, số liệu đủ tin cậy và cơ chế chứng nhận.
Tại Thanh Hóa, câu chuyện tín chỉ carbon trong nông nghiệp đang được cụ thể hóa từ những vùng sản xuất cụ thể. Kế hoạch 194/KH-UBND ngày 15/6/2026 đặt mục tiêu đến năm 2035 xây dựng 50.000 ha lúa và 1.000 ha mía theo hướng giảm phát thải, có khả năng chứng nhận tín chỉ carbon.
Theo đó, giai đoạn 2026-2030, 30.000 ha lúa được định hướng áp dụng kỹ thuật tưới ướt - khô xen kẽ tại các vùng sản xuất tập trung; với cây mía, 1.000 ha tại các vùng Thọ Xuân, Thạch Thành, Ngọc Lặc, Như Thanh được đưa vào kế hoạch xây dựng mô hình nông nghiệp tái tạo môi trường có khả năng chứng nhận tín chỉ carbon.
Kế hoạch cũng yêu cầu các địa phương có lợi thế sản xuất tập trung xây dựng ít nhất một mô hình giảm phát thải. Cùng với đó là nâng cấp thủy lợi, hạ tầng nội đồng, tập huấn cho cán bộ, nông dân và doanh nghiệp, từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu về phát thải trong trồng trọt.
Như vậy, câu chuyện carbon được đặt ngay trong sản xuất. Muốn có tín chỉ thì trước hết phải có những thay đổi thật trên đồng ruộng; muốn mở rộng thì phải tổ chức được vùng sản xuất đủ lớn và có người đứng ra liên kết.
Nghị quyết 17/2026/NQ-HĐND ngày 17/7/2026 của HĐND tỉnh về chính sách phát triển nông nghiệp và môi trường giai đoạn 2026-2030 cũng tạo thêm cơ sở chính sách cho việc phát triển nông nghiệp gắn với yêu cầu môi trường trong giai đoạn mới.
Những quyết sách ấy cho thấy giảm phát thải đang dần được đặt vào bài toán phát triển nông nghiệp của tỉnh, thay vì chỉ là một chương trình riêng về môi trường.
Và từ những chủ trương đó, một số doanh nghiệp đã bắt đầu đưa câu chuyện carbon xuống vùng nguyên liệu.
Từ vùng mía Lam Sơn đến giá trị mới
Cuối năm 2024, Công ty Cổ phần Mía đường Lam Sơn (Lasuco) cùng Idemitsu Kosan và Sagri của Nhật Bản triển khai dự án giảm phát thải carbon tại vùng nguyên liệu mía Lam Sơn. Giai đoạn thử nghiệm thực hiện trên khoảng 500 ha đất do các hộ nông dân ký hợp đồng với Lasuco canh tác, hướng tới mở rộng lên 8.000 ha và đăng ký tín chỉ carbon theo phương pháp cải thiện quản lý đất nông nghiệp VM0042.
Ở vùng mía này, giảm phát thải được bắt đầu từ những việc khá gần với sản xuất hằng ngày: sử dụng phân bón hợp lý hơn, tăng sử dụng phân hữu cơ, cải thiện đất và theo dõi sự thay đổi của cây trồng. Mục tiêu là vừa giảm lượng khí nhà kính phát sinh từ quá trình canh tác, vừa tăng khả năng lưu trữ carbon trong đất.
Với người trồng mía, đây trước hết vẫn là câu chuyện về năng suất và chi phí. Nếu giảm được lượng phân bón mà cây vẫn phát triển tốt, đất được cải thiện và chi phí đầu vào giảm thì người dân có lý do để tiếp tục. Còn lượng phát thải giảm được và khả năng tạo tín chỉ là giá trị được tính thêm từ cách làm ấy.
Điểm đáng chú ý của mô hình Lam Sơn là doanh nghiệp đã có sẵn vùng nguyên liệu và mối liên kết với nông dân. Lasuco tổ chức triển khai, phối hợp với các hộ dân; đối tác Nhật Bản tham gia đầu tư, quản lý dự án và thực hiện các bước liên quan đến đăng ký tín chỉ. Nếu mô hình thành công, cách làm này có thể được mở rộng thay vì chỉ dừng ở một vài hộ.
Câu chuyện ở vùng mía Lam Sơn cũng cho thấy một điều: tín chỉ carbon không thể được tạo ra chỉ bằng một quyết định trên giấy. Nó phải bắt đầu từ cách người dân làm đất, bón phân, chăm cây và quản lý vùng nguyên liệu. Doanh nghiệp có thể là người tổ chức, nhưng người trực tiếp tạo ra phần giảm phát thải vẫn là những người làm ruộng.
Thanh Hóa hiện có nhiều điều kiện để mở rộng hướng đi này. Ngoài vùng mía, tỉnh còn có diện tích lúa lớn và hơn 647.000 ha rừng. Các mô hình lúa giảm phát thải đã được thử nghiệm, trong đó kỹ thuật tưới ướt - khô xen kẽ cho kết quả giảm khoảng 4,84 tấn CO₂ tương đương/ha trong một mô hình. Con số này cho thấy tiềm năng, nhưng để trở thành tín chỉ được thị trường chấp nhận vẫn cần đo đếm, kiểm chứng và chứng nhận theo quy định.
Đó cũng là phần việc phía trước của tỉnh. Kế hoạch 194/KH-UBND đã đặt nhiệm vụ xây dựng, hoàn thiện cơ sở dữ liệu về phát thải trong trồng trọt, đồng thời tổ chức tập huấn, xây dựng mô hình và từng bước hoàn thiện hạ tầng phục vụ sản xuất giảm phát thải.
Nhưng cùng với chuyện đo đếm và chứng nhận, một vấn đề khác cũng cần được tính đến từ sớm đó là, ai được hưởng lợi từ tín chỉ carbon?
Nếu một vùng mía tạo ra tín chỉ, giá trị ấy không thể chỉ dừng ở doanh nghiệp hay đơn vị đầu tư. Người nông dân phải có phần lợi ích tương xứng với những thay đổi họ thực hiện trên ruộng của mình. Đây cũng là điều quyết định việc một mô hình giảm phát thải có thể duy trì lâu dài hay không.
Bởi với người trồng mía, giảm phát thải vẫn phải bắt đầu từ chuyện rất thực tế: cây mía tốt hơn, chi phí hợp lý hơn, đất không bị bạc màu và thu nhập được cải thiện. Tín chỉ carbon chỉ thực sự có ý nghĩa khi bổ sung thêm một nguồn giá trị cho những điều đó.
Thanh Hóa đang có trong tay những vùng sản xuất lớn, doanh nghiệp có kinh nghiệm tổ chức vùng nguyên liệu và một hệ thống chính sách mới đang được hoàn thiện. Từ chủ trương của Trung ương đến Kế hoạch 194 của tỉnh, con đường để giảm phát thải trở thành một phần của giá trị nông nghiệp đã được đặt ra.
Phần còn lại là làm sao để con đường ấy đi được đến tận ruộng. Khi một thay đổi nhỏ trong cách trồng mía, trồng lúa có thể được ghi nhận thành lượng phát thải giảm, được chứng nhận và tạo thêm thu nhập, khi ấy câu chuyện carbon mới thực sự trở thành một phần của đời sống sản xuất.
