Làm rõ trách nhiệm pháp lý trong thử nghiệm mô hình kinh doanh chứng khoán mới

Bảo vệ nhà đầu tư cần được quy định rõ trong luật

Sáng 28/10, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chứng khoán.

Dự thảo luật được xây dựng nhằm tháo gỡ những vướng mắc trong thực tiễn, tạo điều kiện phát triển thị trường vốn và tăng khả năng huy động nguồn lực cho nền kinh tế. Trong đó, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) đối với công nghệ, sản phẩm, dịch vụ và mô hình kinh doanh mới là một trong những nội dung nhận được nhiều ý kiến góp ý.

Đại biểu Dương Khắc Mai (Lâm Đồng) bày tỏ sự ủng hộ đối với việc tạo không gian thử nghiệm các giải pháp mới trong lĩnh vực chứng khoán. Tuy nhiên, ông cho rằng đây là lĩnh vực trực tiếp liên quan đến tiền, tài sản và dữ liệu của nhà đầu tư, do đó các nguyên tắc bảo vệ quyền lợi khách hàng cần được xác lập ngay trong luật, thay vì chỉ dẫn chiếu chung hoặc giao toàn bộ nội dung quan trọng cho văn bản dưới luật.

Theo đại biểu, việc tham gia thử nghiệm cần dựa trên nguyên tắc tự nguyện, bảo đảm người tham gia được cung cấp đầy đủ thông tin về phạm vi triển khai và những rủi ro có thể phát sinh. Đồng thời, tài sản khách hàng phải được quản lý tách biệt, dữ liệu cá nhân và dữ liệu giao dịch cần được bảo vệ, cùng với cơ chế tiếp nhận khiếu nại và giải quyết các vấn đề liên quan đến tài sản, hợp đồng khi chương trình thử nghiệm bị tạm dừng hoặc chấm dứt.

Đối với các giới hạn về số lượng người tham gia, giá trị giao dịch và thời gian thử nghiệm, đại biểu Dương Khắc Mai cho rằng Chính phủ có thể quy định cụ thể theo từng giải pháp, nhưng phải dựa trên những nguyên tắc, tiêu chí dừng thử nghiệm và trách nhiệm đã được luật hóa.

Đặc biệt, quy định về việc người tham gia tự chịu trách nhiệm cần được hiểu là chấp nhận những rủi ro thông thường sau khi đã được thông tin đầy đủ, không phải căn cứ để tổ chức cung cấp dịch vụ từ chối nghĩa vụ khi có lỗi vi phạm hoặc xảy ra sự cố thuộc trách nhiệm của mình.

“Cơ chế loại trừ/miễn trách nhiệm không được áp dụng đối với hành vi gian lận, cố ý vi phạm hoặc bỏ qua nguy cơ đã biết mà không có biện pháp phòng ngừa phù hợp. Khi thử nghiệm không đạt kết quả, phải có phương án chuyển giao tài sản, dữ liệu, hợp đồng và giải quyết quyền lợi còn tồn đọng của khách hàng”, đại biểu Dương Khắc Mai nhấn mạnh.

Cùng quan tâm đến nội dung này, đại biểu Nguyễn Phương Thủy (Hà Nội) đề nghị làm rõ thẩm quyền cho phép thử nghiệm những hoạt động chưa được pháp luật quy định hoặc có nội dung khác với quy định hiện hành. Theo bà, điểm cốt lõi của sandbox không chỉ nằm ở việc cấp phép cho tổ chức tham gia, mà còn ở khả năng tháo gỡ những vướng mắc pháp lý đối với chính hoạt động được đưa vào thử nghiệm.

Đại biểu dẫn khoản 6, Điều 21, Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, trong đó đã dự liệu cơ chế để Chính phủ quy định các nội dung cần thiết nhằm xử lý những vấn đề phát sinh khác với một số quy định pháp luật, đồng thời có cơ chế báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Quốc hội. “Tuy nhiên, Điều 6a và Dự thảo Nghị định chưa làm rõ cơ chế này trong lĩnh vực chứng khoán”, đại biểu Nguyễn Phương Thủy nhận xét.

Bà cũng đặt vấn đề về trường hợp doanh nghiệp đề xuất ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để thực hiện một hoạt động đầu tư chứng khoán chưa được pháp luật hiện hành quy định hoặc chưa cho phép. Khi đó, cơ quan nào có thẩm quyền quyết định việc chấp thuận?

Theo đại biểu, nếu chỉ cấp phép tham gia thử nghiệm mà không xử lý được những vướng mắc pháp lý liên quan, cơ chế này khó đạt mục tiêu đề ra. Ngược lại, việc cho phép thực hiện khác quy định hiện hành khi chưa xác định rõ căn cứ và thẩm quyền cũng có thể phát sinh rủi ro về tính hợp pháp và trách nhiệm của cơ quan cấp phép.

Bên cạnh sandbox, các đại biểu còn đề nghị đánh giá kỹ việc cắt giảm điều kiện kinh doanh, đơn giản hóa thủ tục chào bán chứng khoán và điều chỉnh các quy định về hoạt động lưu ký. Việc giảm bớt thủ tục cần đi kèm công cụ hậu kiểm, kết nối dữ liệu và cảnh báo sớm rủi ro. Đối với các tổ chức kinh doanh chứng khoán, quỹ đầu tư và người hành nghề, dự thảo cũng cần làm rõ trách nhiệm quản lý tài sản khách hàng, kiểm soát xung đột lợi ích và xử lý những tình huống có thể ảnh hưởng đến quyền lợi nhà đầu tư.

Cải cách thủ tục nhưng không hạ thấp tiêu chuẩn thị trường

Giải trình tại hội trường, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn khẳng định cơ quan soạn thảo sẽ tiếp thu tối đa những ý kiến xác đáng của đại biểu để tiếp tục hoàn thiện dự thảo luật. Theo Bộ trưởng, yêu cầu đặt ra trong giai đoạn mới là huy động đủ nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, đáp ứng mục tiêu tăng trưởng hai con số.

Với nhu cầu huy động vốn khoảng 40% GDP, thị trường chứng khoán cần phát huy vai trò là kênh dẫn vốn trung và dài hạn quan trọng của nền kinh tế. Muốn thực hiện được nhiệm vụ này, thị trường phải vận hành hiệu quả, công khai, minh bạch và đáp ứng các chuẩn mực quốc tế. “Quan trọng nhất của việc xây dựng Luật chính là bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của nhà đầu tư và các thành viên thị trường. Đây là mục tiêu xuyên suốt”, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn nhấn mạnh.

Lãnh đạo Bộ Tài chính cho biết, dù dự thảo chưa có một điều khoản riêng quy định trực tiếp vai trò của Nhà nước trong bảo vệ nhà đầu tư theo đề xuất của một số đại biểu, các quy định và điều kiện trong luật đều hướng tới mục tiêu này, đặc biệt đối với nhà đầu tư nhỏ lẻ.

Việc cải cách thủ tục hành chính được xác định là giải pháp tạo thuận lợi cho thị trường phát triển, song không đồng nghĩa với nới lỏng các tiêu chuẩn cần thiết. Những quy định liên quan đến điều kiện chào bán cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO) là một ví dụ. Dự thảo cho phép báo cáo kiểm toán độc lập có ý kiến chấp nhận toàn phần hoặc chấp nhận ngoại trừ, với điều kiện phần ngoại trừ không ảnh hưởng đến việc đáp ứng điều kiện chào bán. Cách tiếp cận này hướng tới sự linh hoạt trong thực hiện thủ tục nhưng vẫn duy trì các yêu cầu cần thiết đối với tổ chức phát hành.

Đối với cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn cho biết cơ quan soạn thảo thống nhất cao với các ý kiến góp ý và sẽ tiếp tục rà soát để tránh trùng lặp với Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Dự thảo Luật Chứng khoán sẽ tập trung vào những điều kiện đặc thù của thị trường, nhằm bảo đảm an toàn và hạn chế rủi ro khi triển khai các sản phẩm, dịch vụ hoặc mô hình kinh doanh mới chưa được pháp luật quy định. “Những quy định tại Dự thảo chỉ mang tính đặc thù cho chứng khoán, còn các quy định chung vẫn phải tuân thủ theo Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo”, Bộ trưởng làm rõ.

Ngoài ra, cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục nghiên cứu phương án tổ chức các sở giao dịch chứng khoán, bảo đảm hoạt động thông suốt và giảm khâu trung gian. Theo định hướng đang được xem xét, Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh có thể tập trung vào niêm yết và giao dịch cổ phiếu, trong khi Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội nghiên cứu đảm nhận hoạt động giao dịch trái phiếu và các sản phẩm phái sinh.

Kết luận phiên thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát các nội dung đại biểu quan tâm, từ điều kiện kinh doanh, hoạt động lưu ký, quản lý quỹ đầu tư đến cơ chế giám sát và bảo vệ nhà đầu tư. Bà cũng lưu ý cần đánh giá tác động và xác định lộ trình phù hợp đối với mô hình sở giao dịch chứng khoán, đồng thời hoàn thiện quy định chuyển tiếp để tránh khoảng trống pháp lý.

Đối với chính sách phát triển nguồn nhân lực và hỗ trợ đầu tư hạ tầng công nghệ thông tin, các quy định cần làm rõ đối tượng thụ hưởng, nguồn lực thực hiện và thẩm quyền quyết định, qua đó góp phần duy trì hoạt động thị trường an toàn, liên tục và minh bạch.

Theo nghị trình, Quốc hội dự kiến thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chứng khoán vào ngày 13/11.