Đáng chú ý, trước yêu cầu cấp thiết phải giải quyết căn cơ vấn đề ô nhiễm, Trung ương và Chính phủ đã có những định hướng, chỉ đạo rõ ràng; Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã cụ thể hóa bằng những nhiệm vụ, nguồn lực và giải pháp cụ thể. Đây là cơ sở quan trọng để công cuộc làm sạch hệ thống Bắc Hưng Hải chuyển từ xử lý tình thế sang kiểm soát ô nhiễm bền vững, từ “giảm ô nhiễm trong hệ thống” sang “ngăn ô nhiễm từ nguồn”.
Áp lực ô nhiễm lớn, nguồn thải đa dạng
Kết quả kiểm tra tháng 7/2026 của Công ty Bắc Hưng Hải cho thấy chất lượng nước trên nhiều tuyến kênh trục chính đã cải thiện rõ rệt sau khi trạm bơm dã chiến Xuân Quan vận hành. Tại nhiều khu vực, nước không còn tình trạng đen và mùi hôi nồng nặc; ô nhiễm cục bộ trên kênh Kim Sơn, đoạn từ hạ lưu cống Báo Đáp đến cống Tranh, cũng giảm đáng kể.
Tuy nhiên, tại một số điểm tiếp nhận nước thải, tình trạng ô nhiễm vẫn xuất hiện. Điều đó cho thấy chất lượng nước hệ thống vẫn chịu áp lực lớn từ các nguồn thải phát sinh trong lưu vực.
Theo Viện Nước, Tưới tiêu và Môi trường, năm 2025 tổng lượng nước thải xả vào hệ thống Bắc Hưng Hải khoảng 538.838 m³/ngày đêm. Trong đó, nước thải sinh hoạt chiếm 59,66%, nước thải công nghiệp chiếm 24,24%. Lượng nước thải phát sinh lớn tập trung tại Hưng Yên khoảng 179.864 m³/ngày đêm, khu vực Hải Dương cũ thuộc Hải Phòng khoảng 174.260 m³/ngày đêm và Hà Nội khoảng 131.908 m³/ngày đêm.
Nguồn thải đi vào hệ thống qua nhiều vị trí, trong đó có các cống đầu kênh nhánh kết nối với kênh trục Bắc Hưng Hải. Một số điểm gây áp lực lớn gồm: cống Xuân Thụy, cống đôi khu Liên Cơ tại Hà Nội; cống Ngọc Đà - Như Quỳnh, Phần Hà, Ngọc Lâm, cống tiêu khu công nghiệp thôn Ngọc Loan tại Hưng Yên; cùng nhiều nguồn xả qua kênh T2, cống Tứ Thông, trạm bơm Lộ Cương, kênh Thạch Khôi - Đoàn Thượng, Cầu Sộp - Phủ tại Hải Phòng.
Thực tế cho thấy ô nhiễm Bắc Hưng Hải không phải là vấn đề của một vài điểm xả riêng lẻ. Đây là bài toán tổng hợp, liên quan đến lượng nước thải rất lớn, đặc biệt là nước thải sinh hoạt, trong khi việc thu gom và xử lý trước khi xả vào hệ thống chưa đáp ứng yêu cầu.
Chủ động vận hành, từng bước cải thiện chất lượng nước
Trong điều kiện đó, Công ty Bắc Hưng Hải đã chủ động triển khai đồng bộ các giải pháp trong phạm vi chức năng quản lý, khai thác và vận hành công trình thủy lợi.
Công ty thường xuyên theo dõi chất lượng nước, diễn biến khí tượng thủy văn và yêu cầu sản xuất để điều hành cống, trạm bơm phù hợp, duy trì dòng chảy hợp lý, tăng khả năng tự làm sạch và hạn chế ô nhiễm cục bộ.
Trạm bơm dã chiến Xuân Quan là một trong những giải pháp quan trọng. Việc bổ cập nước sông Hồng giúp tăng lượng nước trong hệ thống, hỗ trợ pha loãng và cải thiện chất lượng nước. Cùng với đó, Công ty vận hành cống Tranh, cống Lực Điền để phân vùng, hạn chế lan truyền ô nhiễm và phối hợp vận hành cống Xuân Thụy khi cần thiết.
Công tác kiểm tra, giám sát cũng được tăng cường. Các mẫu nước được lấy, phân tích tại những vị trí trọng điểm; lực lượng quản lý thường xuyên kiểm tra trên bờ, bằng ca nô để phát hiện nguồn xả thải, xác định các điểm ô nhiễm và kiến nghị cơ quan có thẩm quyền xử lý. Công ty đồng thời xây dựng phần mềm quản lý vi phạm xả thải, từng bước ứng dụng công nghệ để quản lý, tra cứu và giám sát nguồn gây ô nhiễm hiệu quả hơn.
Song song với đó là các hoạt động thanh thải bèo, rác, vật cản; nạo vét các tuyến kênh trục; tuyên truyền, vận động người dân bảo vệ công trình và nguồn nước. Đến nay, 10.608 hộ dân trong lưu vực đã ký cam kết không đổ rác, chất thải và xả nước thải vào hệ thống.
Theo nhân định của Công ty TNHH MTV Khai thác công trình thủy lợi , Bắc Hưng Hải, những giải pháp trên đã góp phần cải thiện chất lượng nước và bảo đảm yêu cầu vận hành hệ thống. Nhưng đây mới là giải pháp ứng phó và giảm thiểu. Bởi nếu nguồn ô nhiễm vẫn liên tục chảy vào hệ thống với tải lượng lớn thì bổ cập nước, điều tiết dòng chảy hay nạo vét chỉ có thể làm giảm mức độ ô nhiễm, không thể thay thế việc thu gom và xử lý nước thải. Muốn làm sạch Bắc Hưng Hải một cách bền vững, phải bắt đầu từ nơi phát sinh nguồn thải.
Cụ thể hóa chủ trương, xử lý từ nguồn thải
Công tác bảo vệ môi trường nước Bắc Hưng Hải đang nhận được sự quan tâm ở cấp Trung ương, Chính phủ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường và các địa phương trong lưu vực.
Kết luận số 75-KL/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương về bảo vệ môi trường và chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu trong thời kỳ mới đã đặt ra yêu cầu tiếp tục nâng cao hiệu quả quản lý môi trường, chủ động phòng ngừa, kiểm soát và xử lý các vấn đề môi trường bức xúc.
Trên cơ sở đó, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 208/NQ-CP ngày 04/8/2026 về chương trình thực hiện Kết luận. Đặc biệt, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã nhanh chóng cụ thể hóa bằng Quyết định số 3088/QĐ-BNNMT ngày 05/8/2026, ban hành Kế hoạch của Bộ thực hiện các nhiệm vụ nêu trên.
Điểm đáng chú ý là trong Danh mục nhiệm vụ do Bộ chủ trì thực hiện giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2045, Bộ đã bố trí nguồn lực và giao Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi chủ trì thực hiện nhiệm vụ giải quyết các vấn đề bức xúc về môi trường, kiểm soát chất lượng nước hệ thống Bắc Hưng Hải.
Việc Bắc Hưng Hải được xác định cụ thể thành một nhiệm vụ trong kế hoạch của Bộ cho thấy vấn đề môi trường của hệ thống đã được nhìn nhận ở tầm quốc gia, với định hướng xử lý có trọng tâm, có nguồn lực và có lộ trình lâu dài. Đây không chỉ là sự quan tâm đối với một hệ thống thủy lợi lớn mà còn là bước cụ thể hóa chủ trương của Trung ương và Chính phủ bằng những hành động thiết thực.
Cùng với sự chỉ đạo của Trung ương, Chính phủ và Bộ, vai trò của các địa phương trong lưu vực là đặc biệt quan trọng. Việc kiểm soát nguồn thải, đầu tư hệ thống thu gom, xử lý nước thải, quản lý các cơ sở sản xuất, khu dân cư và các điểm xả thải phải được thực hiện đồng bộ, bởi không một đơn vị nào có thể tự mình giải quyết toàn bộ bài toán ô nhiễm của một hệ thống có phạm vi liên tỉnh như Bắc Hưng Hải.
Đề án Phát triển tổng thể hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải phục vụ đa mục tiêu và bảo vệ môi trường bền vững đã xác định thu gom, xử lý nước thải trước khi vào kênh trục là nhiệm vụ trọng tâm, áp dụng đối với cả nguồn thải tập trung và phân tán.
Theo định hướng này, hệ thống thu gom, xử lý tập trung dự kiến triển khai tại 18 điểm đầu kênh nhánh cấp 1, với tổng lượng nước thải khoảng 386.824 m³/ngày đêm. Trước mắt, cần ưu tiên các nguồn có lưu lượng lớn, nồng độ ô nhiễm cao và tồn tại kéo dài.
Tại Hà Nội, dự kiến xử lý tại cống Xuân Thụy, công suất khoảng 75.000 m³/ngày đêm. Tại Bắc Ninh, xử lý tại cống Hưng Duyệt với công suất không thấp hơn 50.000 m³/ngày đêm.
Tại Hưng Yên, dự kiến triển khai tại 9 vị trí, tổng công suất không thấp hơn 183.000 m³/ngày đêm, gồm Ngọc Đà, Sài Thị, Trần Thành Ngọ, Cầu Dốc, Lạc Cầu, Tam Đô, Cầu Chè, Hòa Bình và cuối kênh Tam Bá Hiển.
Tại Hải Phòng, dự kiến triển khai tại 7 vị trí, tổng công suất không thấp hơn 102.000 m³/ngày đêm, gồm An Lại, kênh T2, Ô Xuyên, Neo, An Nghiệp, Đoàn Thượng và Đồng Tràng.
Đối với khoảng 111.513 m³/ngày đêm nước thải phân tán dọc các tuyến kênh trục, định hướng là thu gom, xử lý theo cụm dân cư. Khoảng 40.501 m³/ngày đêm còn lại được định hướng xử lý phân tán tại hộ gia đình, bảo đảm yêu cầu trước khi xả vào hệ thống.
Đây là hướng tiếp cận có ý nghĩa quyết định: không chờ nước ô nhiễm chảy vào kênh mới xử lý, mà kiểm soát ngay từ đầu nguồn.
Cùng với đầu tư hạ tầng, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế phân cấp, phân quyền và xác định rõ trách nhiệm quản lý nguồn thải. Nguyên tắc cần hướng tới là đơn vị nào phê duyệt, cấp phép xả nước thải thì đơn vị đó phải có trách nhiệm quản lý, kiểm soát và giám sát được nguồn thải trong suốt quá trình hoạt động.
Hướng tới hệ thống thủy lợi sạch, an toàn, bền vững
Bắc Hưng Hải là hệ thống thủy lợi có vai trò đặc biệt quan trọng đối với sản xuất nông nghiệp, dân sinh và phát triển kinh tế - xã hội của vùng đồng bằng sông Hồng. Vì vậy, bảo vệ chất lượng nước Bắc Hưng Hải không chỉ là nhiệm vụ của ngành thủy lợi hay Công ty Bắc Hưng Hải, mà là trách nhiệm chung của các cơ quan quản lý nhà nước, chính quyền địa phương, doanh nghiệp, người dân và toàn xã hội.
Công ty Bắc Hưng Hải tiếp tục xác định quản lý, vận hành công trình gắn với bảo vệ môi trường nước là nhiệm vụ thường xuyên; chủ động giám sát, phát hiện nguồn ô nhiễm, vận hành công trình phù hợp và phối hợp với các cơ quan chức năng trong kiểm soát nguồn thải.
Các địa phương trong lưu vực cần tiếp tục đẩy mạnh thu gom, xử lý nước thải sinh hoạt và công nghiệp; kiểm soát chặt các cơ sở phát sinh nước thải; xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm. Người dân và cộng đồng cần thay đổi nhận thức, không xả rác, nước thải chưa xử lý xuống hệ thống thủy lợi.
Sự chuyển biến tích cực về chất lượng nước trong thời gian qua là tín hiệu đáng mừng, nhưng cũng là lời nhắc rằng việc làm sạch Bắc Hưng Hải phải được tiến hành kiên trì, liên tục và có hệ thống.
Với sự quan tâm, chỉ đạo của Trung ương và Chính phủ; sự quyết liệt của Bộ Nông nghiệp và Môi trường được cụ thể hóa bằng Quyết định 3088/QĐ-BNNMT; sự vào cuộc của các địa phương; cùng nỗ lực trực tiếp của Công ty Bắc Hưng Hải và cộng đồng dân cư, công cuộc xử lý ô nhiễm Bắc Hưng Hải đang có thêm những điều kiện quan trọng để chuyển sang một giai đoạn mới.
Khi nguồn thải được kiểm soát từ đầu vào, công trình thủy lợi được vận hành khoa học, các địa phương cùng hành động và người dân cùng tham gia, Bắc Hưng Hải không chỉ có thể giảm ô nhiễm trước mắt mà còn hướng tới mục tiêu lớn hơn: một hệ thống thủy lợi sạch, an toàn, bền vững, đáp ứng tốt yêu cầu cấp nước, tiêu thoát nước và phục vụ phát triển kinh tế - xã hội của cả vùng trong hiện tại và tương lai.
