Hoàn thiện thể chế để mở đường cho mục tiêu Net Zero

Tại Diễn đàn “Năng lượng và Môi trường thế giới - Việt Nam 2026” với chủ đề “Việt Nam cụ thể hóa con đường tới Net Zero”, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành nhấn mạnh, mục tiêu Net Zero không chỉ là trách nhiệm của Việt Nam trước cộng đồng quốc tế trong ứng phó biến đổi khí hậu, mà còn là cơ hội để tái cơ cấu nền kinh tế, nâng cao năng lực cạnh tranh và thúc đẩy phát triển công nghiệp xanh.

Để hiện thực hóa mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, Việt Nam đang tập trung hoàn thiện hệ thống pháp luật về giảm phát thải, vận hành thị trường carbon trong nước, bảo đảm an ninh năng lượng gắn với chuyển dịch xanh và thúc đẩy đổi mới mô hình tăng trưởng ở các ngành kinh tế trọng điểm. Song song đó, việc bảo vệ và phục hồi các hệ sinh thái tự nhiên như rừng, biển cũng được xác định là giải pháp quan trọng nhằm gia tăng khả năng hấp thụ carbon và nâng cao sức chống chịu của nền kinh tế trước biến đổi khí hậu.

Theo các chuyên gia, doanh nghiệp là lực lượng giữ vai trò quyết định trong hành trình Net Zero khi vừa là khu vực phát sinh phần lớn lượng phát thải, vừa sở hữu nguồn lực về công nghệ, tài chính để thúc đẩy chuyển đổi chuỗi giá trị và phát triển kinh tế tuần hoàn. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi xanh của doanh nghiệp hiện vẫn đối mặt với nhiều rào cản về cơ chế, chính sách và khả năng tiếp cận nguồn vốn.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Đỗ Hà Nam, Chủ tịch Hội đồng Quản trị kiêm Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Tập đoàn Intimex, cho biết nhiều doanh nghiệp đã đầu tư mạnh cho nông nghiệp xanh, đáp ứng các tiêu chuẩn ESG quốc tế nhưng vẫn chưa được hưởng các chính sách ưu đãi tương xứng.

Theo ông Nam, điều doanh nghiệp cần là một hành lang pháp lý rõ ràng để mỗi tấn CO₂ cắt giảm được ghi nhận như thế nào và có thể chuyển hóa thành giá trị kinh tế ra sao. Khi cơ chế đủ minh bạch và ổn định, doanh nghiệp sẽ chủ động huy động nguồn vốn dài hạn thay vì phụ thuộc vào hỗ trợ từ ngân sách.

Từ thực tiễn này, ông kiến nghị Chính phủ sớm hoàn thiện khung pháp lý đồng bộ, ổn định và có tầm nhìn dài hạn nhằm giảm rủi ro cho các dự án đầu tư xanh. Đối với ngành nông sản xuất khẩu, cần sớm ban hành hướng dẫn thống nhất về kiểm kê khí nhà kính, chuẩn hóa phương pháp đo lường phát thải và xây dựng lộ trình vận hành thị trường tín chỉ carbon minh bạch.

Một nút thắt khác được nhiều doanh nghiệp đề cập là nguồn vốn tín dụng xanh. Chuyển đổi xanh đòi hỏi chi phí đầu tư lớn và thời gian hoàn vốn dài, trong khi việc tiếp cận vốn ưu đãi vẫn gặp nhiều khó khăn.

Dù Ngân hàng Nhà nước đã ban hành nhiều chính sách khuyến khích tín dụng xanh, song quá trình triển khai vẫn tồn tại khoảng cách giữa chủ trương và thực tế. Nguyên nhân chủ yếu là thiếu bộ tiêu chí kỹ thuật được luật hóa để xác định, thẩm định các dự án "xanh", khiến nhiều ngân hàng thương mại còn lúng túng trong giải ngân. Vì vậy, không ít doanh nghiệp dù đáp ứng các tiêu chuẩn ESG quốc tế vẫn khó tiếp cận nguồn vốn ưu đãi.

Để tháo gỡ các điểm nghẽn này, ông Đỗ Hà Nam đề xuất xây dựng cơ chế phối hợp "bốn bên" gồm Chính phủ, chính quyền địa phương, doanh nghiệp và các tổ chức quốc tế. Theo ông, khi bốn chủ thể cùng vận hành đồng bộ, quá trình hiện thực hóa mục tiêu Net Zero sẽ có thêm động lực để bứt phá.

Ở góc độ quốc tế, ông John Graham, Phó Chủ tịch kiêm Chủ tịch đắc cử Hội đồng Năng lượng Mặt trời Toàn cầu, đồng thời là Giám đốc điều hành Hội Năng lượng tái tạo châu Á - Thái Bình Dương, nhận định Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để khai thác nguồn điện sạch với chi phí cạnh tranh nhất.

Theo ông, thay vì tiếp tục phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu, Việt Nam hoàn toàn có thể phát triển nguồn năng lượng sạch trong nước, vừa giảm rủi ro từ biến động địa chính trị, vừa bảo đảm an ninh năng lượng và tiết kiệm nguồn ngoại tệ.

Ông John Graham cũng gợi mở Việt Nam nên áp dụng tư duy "đi tắt đón đầu" tương tự ngành viễn thông trước đây, phát triển hệ thống năng lượng phân tán hiện đại thay vì tiếp tục đầu tư theo mô hình tập trung dựa vào nhiên liệu hóa thạch. Cách tiếp cận này được kỳ vọng giúp tối ưu chi phí, rút ngắn thời gian chuyển đổi và tạo nền tảng cho tăng trưởng bền vững.

Bên cạnh đó, ông cho rằng Chính phủ cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế để thu hút dòng vốn FDI chất lượng cao vào lĩnh vực năng lượng sạch. Về phía doanh nghiệp, cần chuyển từ tư duy "tuân thủ" sang khai thác giá trị kinh tế mà năng lượng tái tạo mang lại, coi đây là yếu tố nâng cao năng lực cạnh tranh và cải thiện hiệu quả kinh doanh.

Ông John Graham cũng nhấn mạnh, cộng đồng quốc tế cần đồng hành thực chất với Việt Nam thông qua nguồn vốn ưu đãi và chuyển giao công nghệ, thay vì chỉ dừng ở những cam kết hay khuyến nghị.

Đồng quan điểm, ông Patinya Silsupadol, Giám đốc Phát triển bền vững Tetra Pak Thái Lan và Việt Nam, cho rằng Net Zero là hành trình dài hạn, không một doanh nghiệp hay tổ chức nào có thể tự thực hiện. Muốn đạt mục tiêu này, các doanh nghiệp cần tăng cường hợp tác trong chuỗi giá trị, lựa chọn đối tác phù hợp và triển khai các giải pháp kỹ thuật đồng bộ.

Theo ông, bước đi đầu tiên và quan trọng nhất đối với mỗi doanh nghiệp là thực hiện kiểm kê khí nhà kính để xác định hiện trạng phát thải, từ đó xây dựng lộ trình giảm phát thải phù hợp, khả thi và hiệu quả.