Hà Tĩnh: Làng mật mía Vũ Quang tất bật cho vụ tết

Giữ nghề

Làng nghề nấu mật mía Thọ Điền tại xã Vũ Quang (tỉnh Hà Tĩnh) có truyền thống trồng mía và nấu mật hơn 50 năm nay. Trước đây, cây mía chủ yếu được trồng để bán nguyên liệu, giá cả bấp bênh, hiệu quả kinh tế chưa cao. Theo thời gian và từ thực tiễn sản xuất, người dân địa phương đã mạnh dạn chuyển hướng sang chế biến sâu, ép mía nấu mật nhằm nâng cao giá trị sản phẩm, tạo việc làm và thu nhập ổn định. Từ vài hộ sản xuất nhỏ lẻ ban đầu, đến nay nghề nấu mật mía đã trở thành nghề truyền thống, gắn bó mật thiết với đời sống kinh tế của người dân xã Vũ Quang.

Trước đây, toàn xã có khoảng 100 hộ duy trì nghề nấu mật mía, tập trung chủ yếu tại các thôn 1, 5 và một số thôn lân cận. Thông thường, thời điểm từ tháng 10 đến đầu tháng 12 âm lịch là vụ sản xuất cao điểm, khi mía đạt độ chín, hàm lượng đường cao, cho chất lượng mật thơm ngon nhất là người dân thu hoạch mía về để nấu mật.

Bà Hòa, một hộ dân nấu mật mía chia sẻ: Gia đình tôi nấu mật mía gần 50 năm rồi, chúng tôi nối nghề của gia đình. Từ thời cha mẹ chúng tôi di dân về đây khoảng năm 1966 là đã bắt đầu trồng mía để nấu mật. Và tôi duy trì cho đến bây giờ. Vào dịp cuối năm là cả làng cùng ra đồng thu hoạch mía về nấu mật để phục vụ thị trường tết. Ngày xưa, trong làng có nhiều hộ dân nấu mật, nhưng làm nghề này vất vả mà thu nhập không cao nên càng ngày càng ít người nấu. Trong làng, lớp trẻ giờ họ đi làm nghề khác chỉ còn những người già như chúng tôi còn duy trì và giữ nghề.

Theo người dân làng nghề, để có được mẻ mật mía đạt chất lượng, khâu lựa chọn nguyên liệu đóng vai trò rất quan trọng. Mía được người dân tự trồng và chăm sóc, sau khi thu hoạch được rửa sạch, rồi đưa vào ép lấy nước. Nước mía tiếp tục được lọc kỹ để loại bỏ cặn bã trước khi đưa vào chảo nấu. Quá trình nấu mật đòi hỏi sự kiên trì, tỉ mỉ và kinh nghiệm của người thợ, từ việc điều chỉnh độ lửa đến thao tác đảo mật và vớt bọt liên tục trong nhiều giờ liền.

Để có đủ nguyên liệu cho vụ nấu mật trong năm, các gia đình tự trồng nguyên liệu để phục vụ việc nấu mật. Trung bình mỗi nhà trồng từ 3 - 7 sào mía.

Ông Nguyễn Văn Dũng (xóm 1, xã Vũ Quang) năm nay 46 tuổi và đã có 20 năm làm nghề nấu mật mía. Mỗi năm gia đình ông nấu được 3 tấn mật, khoảng 2.000 lít mật. Mật mía sau khi được nấu xong, các thương lái đến lấy đi bán lẻ, một số ít người dân tự bán tại nhà.

Ông Dũng chia sẻ: Gia đình tôi trồng 6 sào mía để nấu mật. Nghề này tôi học từ cha mẹ và duy trì đến nay. Nấu mật tuy thu nhập không cao nhưng lại có khoản thu ổn định mỗi năm nên chúng tôi cũng yên tâm giữ nghề.

Trần Doãn Trung (thôn 1 xã Vũ Quang) là người có nhiều năm nấu mật mía tại địa phương. Nghề này chỉ sử dụng lao động trong gia đình và người làng hỗ trợ nhau. Một số hộ trong làng đầu tư máy móc để ép mía vừa phục vụ sản xuất của gia đình vừa phục vụ các hộ lân cận.

Vừa đảo mật ông Trung vừa chia sẻ: Nấu mật không khó nhưng để có mật ngon thì không phải ai cũng làm được. Trong quá trình nấu phải canh lửa đều, đảo tay liên tục, chỉ cần sơ suất là mật dễ bị khê hoặc không đạt độ sánh. Nghề này đòi hỏi sự kiên trì, chịu khó và rất nhiều kinh nghiệm.

Theo những người nấu mật mía nơi đây, từ khi ép mía xong đưa lên nấu để thành mật phải mất 5 tiếng đồng hồ mới ra thành phẩm đến tay người tiêu dùng. Trong suốt quá trình nấu, họ phải canh lửa và không để mật trào khỏi chảo.

Nâng tầm sản phẩm làng nghề

Cùng với các hộ sản xuất truyền thống, những năm gần đây, việc thành lập hợp tác xã đã góp phần thay đổi phương thức tổ chức sản xuất, nâng cao hiệu quả kinh tế và từng bước xây dựng thương hiệu cho sản phẩm mật mía Thọ Điền. Tiêu biểu là Hợp tác xã Dịch vụ mật mía Sơn Thọ tại thôn 1, hiện đang là đầu mối thu mua, chế biến và tiêu thụ mật mía cho nhiều hộ dân trong vùng.

Chị Đoàn Thị Nhàn - Giám đốc HTX Dịch vụ mật mía Sơn Thọ cho biết: Vào vụ Tết, HTX hoạt động hết công suất, bếp nấu gần như đỏ lửa cả ngày lẫn đêm. Bình quân mỗi ngày, HTX ép khoảng 5 tấn mía tươi, cho ra hơn 400 lít mật thương phẩm. Mật mía được nấu hoàn toàn thủ công, không pha trộn hóa chất nên được thị trường rất ưa chuộng. Sản phẩm làm ra đến đâu tiêu thụ hết đến đó.

Trước đây, việc ép mía thực hiện bằng phương pháp thủ công. Nhưng ngày nay, nhiều hộ dân đã đầu tư máy móc, giúp người dân giảm đáng kể sức lao động. Đồng thời nâng cao năng suất, đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm. Tuy nhiên, các công đoạn chính như nấu, đảo và kiểm soát chất lượng mật vẫn giữ nguyên phương pháp thủ công truyền thống, tạo nên hương vị đặc trưng riêng có của mật mía Thọ Điền.

Bên cạnh những thuận lợi, nghề nấu mật mía cũng đang đối mặt với không ít khó khăn, thách thức. Biến đổi khí hậu khiến thời tiết diễn biến thất thường, ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng mía. Ngoài ra, sự xuất hiện ngày càng nhiều của các sản phẩm thay thế như đường tinh luyện, mật ong công nghiệp với giá thành rẻ cũng tạo ra áp lực cạnh tranh lớn cho sản phẩm truyền thống.

Trước thực tế đó, người dân và các cơ sở sản xuất mật mía ở Vũ Quang đã chủ động thay đổi tư duy sản xuất, chú trọng nâng cao chất lượng, đảm bảo an toàn thực phẩm và xây dựng thương hiệu. Việc tham gia chương trình “Mỗi xã một sản phẩm - OCOP đã mở ra hướng đi mới cho làng nghề. Đến nay, sản phẩm mật mía Thọ Điền đã được công nhận đạt chuẩn OCOP 3 sao, góp phần nâng cao giá trị và uy tín trên thị trường.

Hiện mật mía Thọ Điền được bán với giá từ 45 - 70 ngàn đồng/lít, mang lại thu nhập ổn định cho người dân. Ngoài kênh tiêu thụ truyền thống, các hợp tác xã và hộ sản xuất còn tích cực ứng dụng công nghệ thông tin, quảng bá sản phẩm trên mạng xã hội, tham gia các hội chợ, chương trình xúc tiến thương mại để mở rộng thị trường.

Theo thông tin từ phòng Kinh tế xã Vũ Quang, toàn xã hiện có khoảng 30 ha mía nguyên liệu phục vụ nấu mật. Năm 2025, sản lượng mật mía toàn xã ước đạt khoảng 200 tấn, doanh thu khoảng 10 tỷ đồng. Thời gian tới, địa phương sẽ tiếp tục khuyến khích người dân mở rộng diện tích mía nguyên liệu, gắn sản xuất với chế biến và tiêu thụ theo chuỗi giá trị, đồng thời tăng cường quảng bá sản phẩm nhằm nâng cao thu nhập và phát triển bền vững làng nghề truyền thống.

Dù khó khăn vất vả, thu nhập không cao nhưng làng nghề mật mía Thọ Điền vẫn bền bỉ giữ lửa, không chỉ tạo sinh kế cho người dân mà còn góp phần gìn giữ nét đẹp văn hóa nông thôn. Những giọt mật sánh vàng, thơm ngon là thành quả của sự cần cù, sáng tạo và khát vọng vươn lên của người nông dân miền núi Hà Tĩnh để có cuộc sống ngày càng ấm no hơn.