Làng nghề hơn 300 tuổi
Nằm bên bờ sông La hiền hòa, thơ mộng, làng nghề đóng thuyền thôn Bến Đền, nằm dưới chân cầu Thọ Tường (xã Đức Minh, tỉnh Hà Tĩnh) đã ra đời cách đây hơn 300 năm. Làng nghề này có dấu mốc lịch sử gắn liền với Đền Thành hoàng Phạm Đà (Đền ông Noốc). Nhưng trải qua chiến tranh, ngôi đền đã bị phá hủy.
Theo những người cao tuổi làm nghề đóng thuyền nơi đây, ông tổ của làng nghề là Phạm Đà, người đã dẹp giặc ngoại xâm xong và lập làng ở đây để đóng thuyền. Từ đó, đóng thuyền đã trở thành nghề truyền thống của làng.
Trong những năm kháng chiến, các nghệ nhân làng nghề đóng thuyền xã Đức Minh không chỉ đóng thuyền phục vụ nhân dân sản xuất, đánh bắt hải sản mà còn tham gia đóng phà và ghép phà thành cầu cho xe qua các con sông như Nghèn, Già, Phủ, Họ, Rác trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh, góp phần làm nên thắng lợi của các cuộc kháng chiến.
Sau kháng chiến, các nghệ nhân trong làng lại đóng tàu, thuyền giúp ngư dân vươn khơi bám biển, vừa làm kinh tế, vừa góp phần giữ gìn, đảm bảo an ninh vùng biển quê hương.
Đến thôn Bến Đền, ngay từ đầu làng đã nghe văng vẳng tiếng búa, tiếng đục đẽo, tiếng máy cưa, máy bào hòa quyện, tạo nên âm thanh nhộn nhịp, rộn ràng của vùng quê bên bờ sông La hiền hòa.
Theo các cụ cao niên trong làng, họ cũng không biết cụ thể nghề đóng thuyền ở làng có từ thời điểm nào. Họ chỉ nhớ nghề đóng thuyền ở Bến Đền đã có từ lâu lắm rồi. Cái nghề cứ thế truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, có gia đình đã truyền nghề và duy trì cho 4 thế hệ.
Ở đây, người ta đóng thuyền theo nhiều kích cỡ khác nhau tùy nhu cầu của người dân đặt. Theo đó, mỗi chiếc thuyền có giá dao động từ 5 triệu đến hơn 300 triệu, tùy thuyền lớn bé và các trang thiết bị trên thuyền. Mỗi chiếc thuyền có thời gian đóng từ 4 ngày đến 1 tháng tùy số lượng thợ, thuyền lớn hay nhỏ và nguồn vật liệu.
Ông Trần Vị, 90 tuổi (thôn Bến Đền, xã Đức Minh), hiện được coi là người cao tuổi có thâm niên đóng thuyền lâu năm tại địa phương, ông là thế hệ thứ 4 trong gia đình làm nghề đóng thuyền tại địa phương.
Ông Vị chia sẻ: Từ nhỏ tôi đã thấy cha mình đóng thuyền và tôi bắt đầu học nghề làm thuyền của cha ông từ nhỏ, đến năm 15 tuổi là bắt đầu làm nghề rồi. Lúc đó, trong làng có nhiều người làm. Người thì đóng cho gia đình mình, người thì đi làm cho chủ. Đến năm 70 tuổi tôi mới nghỉ nghề. Thời chúng tôi làm nghề còn khá vất vả, bởi chưa có máy móc phụ trợ hiện đại như ngày nay. Nên với những người làm nghề đóng thuyền như chúng tôi ai cũng đầy vết chai, sẹo… bởi lúc đó cưa gỗ, bào gỗ… đều phải dùng tay.
Ông Trần Thiêm, 45 tuổi - một trong những người trẻ còn tham gia đóng thuyền tại địa phương nhưng cũng đã có thâm niên làm nghề được 15 năm. Ông Thiêm cho biết: Từ khi học hết lớp 7, tôi nghỉ học là theo cha ông để học nghề và gắn bó với nghề cho đến nay. Nghề này khá vất vả nhưng cũng mang lại thu nhập tương đối cho bản thân và gia đình.
Lê Duy Anh (thôn Bến Đền, xã Đức Minh) chia sẻ: Trước đây, tôi cũng thường đóng thuyền mới, sau này chuyển sang chuyên sửa chữa thuyền. Nghề này tôi được cha ông truyền lại, đến nay làm nghề cũng được 30 năm rồi. Đóng thuyền đã khó nhưng sửa thuyền lại còn khó hơn, nó đòi hỏi người thợ phải có đôi tay khéo léo để dắm vá những mỗi nối bị hở ở giữa các thớ gỗ đóng thuyền.
Trăn trở gìn giữ và phát triển làng nghề
Theo người dân nơi đây, có những thời điểm do nhu cầu lớn nên làng nghề hoạt động quanh năm, những người thợ đóng thuyền làm việc ngày đêm. Ngày nay, số người làm nghề ngày càng giảm.
Những năm đầu sau giải phóng, do điều kiện kinh tế và nguồn nguyên liệu còn nhiều khó khăn, nhiều người dân trong làng đã phải bỏ nghề đóng thuyền, chuyển sang làm nghề mộc. Giai đoạn 2010 – 2019, làng nghề tiếp tục rơi vào cảnh đìu hiu khi người dân chuyển sang sử dụng thuyền nhựa, thuyền nhôm thay cho thuyền gỗ, khiến số hộ còn gắn bó với nghề ngày càng ít. Tuy nhiên, những năm gần đây, nhiều hộ dân đã mạnh dạn khôi phục nghề, vay vốn đầu tư mở rộng quy mô sản xuất, từng bước đưa làng nghề truyền thống hồi sinh.
Với người dân làm nghề đóng thuyền, thời kỳ hoàng kim nhất là trước thập niên 90 (1973 - 1992) của thế kỉ trước. Với HTX đóng tàu thuyền Lý Chính Thắng nổi tiếng khắp nơi.
Thời điểm đó, Bến Đền biết đến với nghề đóng thuyền gỗ chắc chắn, bền đẹp. Thời vượng nhất, trong làng có hơn 350 người đóng thuyền. Sản phẩm làm ra được bán đi khắp nơi như: Quảng Ninh, Hải Phòng, Thanh Hóa, Quảng Bình… Trong đó, thuyền lớn (loại đánh bắt xa bờ) là sản phẩm chủ lực được ngư dân lựa chọn. Sau này, nghề đóng thuyền ngày càng mai một và HTX cũng giải thể.
Ông Trần Vị trầm ngâm chia sẻ: Nghề đóng thuyền khá vất vả, có những giai đoạn không có đơn hàng nên cuộc sống của người thợ gặp nhiều khó khăn, nhiều người đã phải chuyển sang nghề khác. Lớp trẻ hiện nay chủ yếu lựa chọn đi học hoặc làm việc xa quê. Tuy nhiên, vài năm trở lại đây, thấy nhiều hộ vẫn duy trì và sống được với nghề, chúng tôi cũng rất mừng.
Anh Lê Quang Vĩnh là một trong những chủ cơ sở sản xuất tàu, thuyền có quy mô lớn tại thôn Bến Đền, hiện đang tạo việc làm cho hàng chục lao động địa phương.
Tại xưởng của mình, anh Vĩnh cùng nhóm thợ đang phân công mỗi người một việc, gấp rút hoàn thiện những công đoạn cuối cùng để kịp bàn giao một chiếc thuyền lớn cho khách hàng ở tỉnh Quảng Ninh. Với con thuyền này, khách hàng cung ứng vật liệu gỗ, còn cơ sở của anh Vĩnh đảm nhận phần thi công theo ngày công.
Anh Vĩnh chia sẻ: Hiện nay, số người theo nghề đóng thuyền không còn nhiều. Có một thời gian, làng nghề hoạt động chững lại nên sản phẩm ít được biết đến ở các địa phương khác. Chúng tôi rất mong làng nghề được quan tâm giới thiệu, quảng bá để sản phẩm đến gần hơn với khách hàng, tạo thêm niềm tin và đơn hàng, qua đó giúp làng nghề phát triển trở lại.
Năm 2020, làng đóng thuyền thôn Bến Đền được UBND tỉnh Hà Tĩnh công nhận là làng nghề truyền thống. Tuy nhiên, khó khăn hiện nay là hệ thống âu thuyền chưa đáp ứng yêu cầu, khiến các cơ sở sản xuất vẫn hoạt động nhỏ lẻ, manh mún.
Theo đại diện Phòng Kinh tế – Hạ tầng xã Đức Minh, trải qua nhiều thăng trầm lịch sử, người dân thôn Bến Đền vẫn bền bỉ gắn bó với nghề đóng thuyền. Thời gian tới, địa phương sẽ xây dựng phương án quy hoạch khu vực sản xuất, đầu tư bến bãi tập trung, tạo điều kiện thuận lợi cho các cơ sở đóng tàu, thuyền phát triển sản xuất, kinh doanh, từng bước khôi phục và phát triển làng nghề.
Hiện nay, thôn Bến Đền có 12 cơ sở đóng thuyền với sự tham gia của 102 hộ dân, trong đó có 6 cơ sở sản xuất tàu, thuyền quy mô lớn. Nhiều chủ cơ sở đã mạnh dạn đầu tư phương tiện, máy móc, thuê thêm nhân công và trau dồi kỹ năng để đóng những con thuyền có công suất lớn, trị giá hàng tỷ đồng.
Những ngày này, các thợ đóng thuyền ở thôn Bến Đền vẫn miệt mài hoàn thiện những con thuyền lớn nhỏ, bàn giao cho khách hàng gần xa, với niềm hy vọng làng nghề truyền thống tiếp tục được duy trì và phát triển bền vững trong thời gian tới.
