Đổi mới thu gom, hoàn thiện hạ tầng và cơ chế dịch vụ
Tăng cường giám sát hoạt động thu gom, vận chuyển rác sinh hoạt là một trong những bước đi Hà Nội đã triển khai nhằm cải thiện chất lượng dịch vụ vệ sinh môi trường. Theo ông Nguyễn Minh Tấn, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, thành phố đã đầu tư hệ thống thu gom, xử lý chất thải từ nguồn ngân sách và nguồn vốn xã hội hóa. Công tác vận chuyển rác được theo dõi bằng camera, thiết bị định vị GPS; dữ liệu từ 126 xã, phường được chia sẻ về Sở phục vụ quản lý. Cùng với đó, 1.709 điểm tập kết và điểm cẩu rác đã được số hóa.
Dù công tác quản lý từng bước được hiện đại hóa, năng lực tiếp nhận và xử lý một số loại chất thải vẫn chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu thực tế. Thành phố còn thiếu cơ sở xử lý chất thải xây dựng, bùn thải và phân bùn bể phốt. Những quy định về điều kiện pháp lý, yêu cầu môi trường đối với các điểm tiếp nhận, tập kết và tái chế tạm thời cũng cần được làm rõ. Bên cạnh đó, việc xây dựng định mức kinh tế - kỹ thuật và xác định giá dịch vụ xử lý rác bằng công nghệ đốt thu hồi năng lượng vẫn gặp khó khăn.
Tại khu vực trung tâm, tổ chức thu gom rác phù hợp với đặc điểm đô thị tiếp tục là vấn đề cần quan tâm. Ông Nguyễn Toàn Thắng, Phó Chủ tịch UBND phường Hoàn Kiếm, cho biết mô hình thí điểm sử dụng xe điện ba bánh đã giúp địa phương giảm số điểm thu gom từ 65 xuống còn 35. Phường mong muốn sớm có cơ sở pháp lý để đưa phương tiện này vào hoạt động chính thức, qua đó mở rộng phạm vi thu gom cả ban ngày lẫn ban đêm.
Tuy nhiên, hiệu quả của phương tiện mới vẫn phụ thuộc đáng kể vào khả năng bố trí hạ tầng đi kèm. Quỹ đất dành cho điểm trung chuyển và ép rác tại Hoàn Kiếm còn hạn chế. Ngay cả khi tăng tần suất thu gom, việc vận chuyển cũng khó thông suốt nếu không có địa điểm tiếp nhận để chuyển rác lên phương tiện chuyên dụng. Vì vậy, địa phương đề xuất nghiên cứu bố trí các điểm trung chuyển ở khu vực giáp ranh, giúp giảm thời gian lưu giữ chất thải và hạn chế áp lực cho các tuyến phố nội đô.
Lịch thu gom cũng cần được điều chỉnh theo nhịp sinh hoạt, kinh doanh của người dân. Theo ông Nguyễn Toàn Thắng, nhiều cửa hàng đưa rác ra trước 20 giờ, trong khi lực lượng vệ sinh thực hiện thu gom sau thời điểm này. Khoảng cách về thời gian dễ khiến rác tồn tại trên đường phố, đặt ra yêu cầu tổ chức lại quy trình để vừa bảo đảm vệ sinh, vừa hạn chế ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh.
Song song với việc cải tiến phương tiện, phân loại rác tại nguồn được xem là khâu quan trọng giúp nâng cao hiệu quả xử lý. Tại tổ dân phố Lê Thánh Tông, phường Cửa Nam, mô hình sử dụng túi rác tiêu chuẩn đã thu hút khoảng 85% hộ dân tham gia sau một tháng triển khai. Theo ông Nguyễn Tùng Lâm, Phó Chủ tịch UBND phường Cửa Nam, tỷ lệ này là tín hiệu tích cực, song địa phương vẫn lo ngại mức độ hưởng ứng có thể thay đổi khi túi rác không còn được cấp miễn phí mà chuyển sang hình thức bán.
Từ thực tế đó, phường kiến nghị mở rộng phạm vi thí điểm, đồng thời cần có hướng dẫn rõ ràng về giám sát và xử lý vi phạm. Việc đánh giá mô hình cần tính đến khả năng duy trì thói quen của người dân, mức chi phí phải chi trả và tính khả thi khi triển khai trên diện rộng.
Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội cũng đề nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường hướng dẫn cụ thể về phân loại rác tại nguồn, định mức kinh tế - kỹ thuật và phương pháp xác định giá dịch vụ xử lý chất thải bằng công nghệ đốt thu hồi năng lượng. Cơ chế thu phí dựa trên khối lượng hoặc thể tích rác đã phân loại cần được làm rõ, gắn với lộ trình triển khai, trách nhiệm của các đơn vị thu gom, vận chuyển và quy định về tài chính, hóa đơn, chứng từ. Đây là những điều kiện cần thiết để bảo đảm tính minh bạch, đồng thời tạo động lực khuyến khích người dân giảm phát sinh chất thải.
Xử lý rác chôn lấp, tháo gỡ vướng mắc về công nghệ và chính sách
Bên cạnh bài toán thu gom hằng ngày, lượng rác đã chôn lấp qua nhiều năm đang tạo áp lực lớn đối với công tác bảo vệ môi trường của Thủ đô. Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, khối lượng rác tồn lưu tại khu xử lý Nam Sơn ước khoảng 30 triệu tấn, trong khi tại Xuân Sơn là khoảng 3,69 triệu tấn. Việc xử lý lượng chất thải này đòi hỏi hướng dẫn kỹ thuật phù hợp, đồng thời phải xác định được phương án xử lý tro bay, tro đáy và chi phí thực hiện.
Phó Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Bùi Duy Cường cho biết, thành phố rất trăn trở trước khối lượng rác cũ chưa được xử lý. Trong bối cảnh công nghệ đốt rác ngày càng phát triển và năng lực tiếp nhận chất thải mới được bổ sung, Hà Nội mong muốn sớm triển khai xử lý lượng rác đã chôn lấp. Thành phố đề nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng các cơ quan chuyên môn hỗ trợ về chủ trương, phương thức triển khai và hướng dẫn thực hiện đúng quy trình, quy định. Những điểm chưa phù hợp liên quan đến quy chuẩn, tiêu chuẩn, đơn giá và định mức cũng cần được rà soát, hoàn thiện để tạo cơ sở triển khai trên thực tế.
Từ phía doanh nghiệp, đại diện Công ty cổ phần Năng lượng môi trường Thiên Ý Hà Nội cho biết, Nhà máy điện rác Sóc Sơn đã xử lý khoảng 5,5 triệu tấn rác sinh hoạt kể từ khi vận hành, đồng thời phát lên lưới điện khoảng 1,8 tỷ kWh. Kết quả này cho thấy vai trò của công nghệ đốt thu hồi năng lượng trong việc giảm phụ thuộc vào chôn lấp, tận dụng chất thải để tạo ra nguồn năng lượng phục vụ đời sống và sản xuất.
Dù vậy, quá trình vận hành vẫn đặt ra những yêu cầu cần được hướng dẫn cụ thể. Doanh nghiệp kiến nghị làm rõ quy trình và tiêu chuẩn chôn lấp tro bay sau hóa rắn nhằm bảo đảm cơ sở kỹ thuật, môi trường. Đối với giai đoạn mở rộng dự kiến xử lý khoảng 1.600 tấn rác cũ mỗi ngày, công ty cũng cần hướng dẫn về hoạt động đào, khai thác, sàng tuyển rác đã chôn lấp và các biện pháp kiểm soát tác động môi trường.
Trao đổi về các vấn đề này, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Trọng Yên cho biết, việc phân định và quản lý tro bay, tro xỉ phát sinh tại các nhà máy điện rác hiện được thực hiện theo Thông tư số 02/2022/TT-BTNMT. Bộ Xây dựng đang xây dựng tiêu chuẩn quốc gia về sử dụng tro xỉ lò đốt rác sinh hoạt làm nguyên liệu sản xuất gạch bê tông, bảo đảm các yêu cầu kỹ thuật và bảo vệ môi trường.
Trên cơ sở kiến nghị của Hà Nội, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ nghiên cứu, đề xuất hoàn thiện quy định quản lý chất thải xây dựng và tro xỉ nhà máy điện rác trong quá trình xây dựng nghị định quy định chi tiết thi hành Luật Bảo vệ môi trường cùng các thông tư hướng dẫn. Định hướng đặt ra là thúc đẩy tái sử dụng, tái chế và tuần hoàn tài nguyên, đồng thời kiểm soát chặt chẽ các nguy cơ gây ô nhiễm.
Về định mức kinh tế - kỹ thuật, Thứ trưởng Lê Trọng Yên thông tin, Thông tư số 36/2024/TT-BTNMT đã quy định 5 định mức vận hành cơ sở đốt chất thải rắn sinh hoạt thu hồi năng lượng để phát điện, trong đó có sử dụng dữ liệu khảo sát tại Nhà máy Thiên Ý ở Sóc Sơn. UBND thành phố Hà Nội có thẩm quyền ban hành định mức kinh tế - kỹ thuật về thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải rắn sinh hoạt trên địa bàn; trường hợp cần thiết, thành phố có thể xây dựng bộ định mức đặc thù.
Đối với giá dịch vụ xử lý rác sinh hoạt, việc xác định giá phải tuân theo phương pháp định giá chung do Bộ Tài chính ban hành. Khi xây dựng phương án giá theo phương pháp chi phí, các yếu tố cấu thành giá cần dựa trên định mức kinh tế - kỹ thuật do UBND thành phố ban hành. Nếu xuất hiện những khoản chi phí đặc thù chưa có hướng dẫn rõ ràng, Hà Nội có thể lập đề xuất gửi Bộ Tài chính xem xét, hướng dẫn theo thẩm quyền.
Thứ trưởng cũng lưu ý thành phố cần triển khai đồng bộ cơ chế thu giá dịch vụ theo khối lượng hoặc thể tích chất thải đã phân loại, từ lộ trình phân loại tại nguồn đến trách nhiệm của đơn vị thu gom, vận chuyển và hệ thống chứng từ bảo đảm tính pháp lý. Đồng thời, Hà Nội cần tiếp tục mở rộng mạng lưới thu gom, vận động người dân phân loại rác và ưu tiên xử lý riêng chất thải thực phẩm để sản xuất phân compost, thức ăn chăn nuôi hoặc khí hóa thu hồi năng lượng.
