Chủ động cảnh báo sớm, kiểm soát chặt các nguồn phát thải
Ô nhiễm bụi mịn PM2.5 tiếp tục là thách thức lớn đối với chất lượng không khí tại Hà Nội. Trong giai đoạn 2023-2025, nồng độ PM2.5 trung bình năm thường xuyên vượt 40 µg/m3, riêng năm 2025 đạt 48,5 µg/m3. Số ngày có nồng độ bụi vượt ngưỡng quy định tại QCVN 05:2023/BTNMT chiếm khoảng 1/3 tổng số ngày trong năm, tập trung chủ yếu vào mùa khô, từ tháng 9 năm trước đến tháng 4 năm sau. Tình trạng này có xu hướng nghiêm trọng hơn trong những ngày xuất hiện nghịch nhiệt, khiến các chất ô nhiễm khó khuếch tán.
Dù vậy, chất lượng không khí của Thủ đô đã ghi nhận những chuyển biến tích cực trong năm 2026. Từ đầu năm đến nay, tỷ lệ số ngày có chỉ số chất lượng không khí ở mức tốt và trung bình đạt 74,42%, tiến gần mục tiêu từ 75% trở lên trong giai đoạn 2026-2027 theo Quyết định số 1804/QĐ-UBND ngày 9/4/2026 của UBND TP Hà Nội. Nồng độ PM2.5 trung bình ngày đạt 37,89 µg/m3, thấp hơn mức giới hạn 45 µg/m3 theo quy chuẩn hiện hành.
Tuy nhiên, những kết quả này chưa đồng nghĩa với việc áp lực ô nhiễm đã được giải quyết căn bản. Quá trình đô thị hóa, thi công các dự án hạ tầng, hoạt động vận tải, sản xuất công nghiệp và sinh hoạt vẫn tạo ra lượng phát thải đáng kể. Trong khi đó, mây mù, thời tiết ít biến động và hiện tượng nghịch nhiệt vào cuối năm có thể làm gia tăng nguy cơ xuất hiện các đợt ô nhiễm kéo dài.
Trước tình hình đó, UBND TP Hà Nội ban hành kế hoạch tăng cường thực hiện các biện pháp kiểm soát, ứng phó ô nhiễm không khí, hướng đến triển khai thống nhất từ cấp thành phố đến cơ sở. Kế hoạch đặt ra nguyên tắc “6 rõ”, gồm rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ trách nhiệm, rõ sản phẩm và rõ thẩm quyền, qua đó gắn nhiệm vụ bảo vệ môi trường với trách nhiệm cụ thể của từng cơ quan, đơn vị, địa phương và chủ nguồn thải.
Một trong những trọng tâm là xây dựng cơ chế cảnh báo sớm dựa trên dữ liệu quan trắc, dự báo khí tượng và chất lượng không khí. Sở Nông nghiệp và Môi trường được giao làm đầu mối kỹ thuật, chủ động nhận diện nguy cơ, tổ chức các biện pháp ứng phó theo từng giai đoạn.
Cụ thể, trước 5-7 ngày khi xuất hiện tín hiệu ô nhiễm, cơ quan chuyên môn sẽ đưa ra nhận định ban đầu, rà soát các nguồn phát thải lớn và tăng cường truyền thông để người dân chủ động phòng tránh. Trong khoảng 48-72 giờ trước thời điểm nguy cơ gia tăng, phạm vi và mức độ ảnh hưởng tiếp tục được cập nhật; chính quyền phường, xã tập trung kiểm tra công trường, tăng cường vệ sinh đường phố và phổ biến khuyến cáo bảo vệ sức khỏe. Trước 24 giờ, dự báo được rà soát để điều chỉnh phạm vi triển khai, bố trí lực lượng và thông báo trực tiếp đến các nhóm chịu tác động.
Căn cứ diễn biến thực tế, Sở Nông nghiệp và Môi trường sẽ đề xuất kết thúc đợt tăng cường khi số liệu quan trắc cho thấy chất lượng không khí cải thiện ổn định và dự báo 24-48 giờ tiếp theo tiếp tục khả quan. Trong giai đoạn nguy cơ cao, từ tháng 10 đến tháng 3 năm sau, việc kiểm soát các công trường, cơ sở công nghiệp lớn, phương tiện phát thải cao và hoạt động đốt hở cũng được yêu cầu tăng cường.
Siết bụi công trường, giao thông và đốt hở bằng công nghệ
Trong nhóm nguồn phát thải cần ưu tiên xử lý, bụi từ xây dựng, vận chuyển vật liệu và hoạt động phá dỡ được xác định là những vấn đề cần kiểm soát trực tiếp tại từng địa bàn. Sở Xây dựng Hà Nội có trách nhiệm phối hợp với chính quyền cơ sở lập danh mục công trường, điểm phá dỡ, bãi tập kết vật liệu và nơi tiếp nhận phế thải, đồng thời xác định chủ đầu tư, nhà thầu, tuyến vận chuyển và thời gian hoạt động.
Các công trình được phân loại theo nguy cơ phát tán bụi để bố trí biện pháp giám sát phù hợp. Những địa điểm đang đào đất, san nền, phá dỡ hoặc nằm gần trường học, bệnh viện và khu dân cư sẽ được ưu tiên kiểm soát. Trong tháng 10/2026, Sở Xây dựng phải hoàn thành danh mục công trình lớn có diện tích trên 1 ha và các công trình có nguy cơ ô nhiễm cao.
Theo kế hoạch, chủ đầu tư và nhà thầu phải thực hiện nghiêm các biện pháp hạn chế bụi như che chắn công trường, phủ kín vật liệu rời và đất chưa thi công, duy trì vệ sinh đường nội bộ, lối ra vào, đồng thời áp dụng biện pháp làm ẩm hoặc hút bụi khi cắt, khoan, phá dỡ. Phế thải từ trên cao phải được vận chuyển bằng thiết bị, ống kín hoặc giải pháp bao che phù hợp.
Tại cổng công trường, phương tiện chở đất, đá, vật liệu và phế thải phải được kiểm tra tình trạng che phủ, độ kín của thùng xe và nguy cơ rơi vãi. Xe trước khi ra đường cần được làm sạch bánh, gầm và các bộ phận bám bùn đất. Hoạt động vận chuyển phải có nhật ký theo dõi biển số, đơn vị vận tải, thời gian ra vào, loại vật liệu và kết quả kiểm tra. Camera tại cổng và khu vực rửa xe được sử dụng để tăng cường giám sát, trong đó ưu tiên khả năng nhận diện biển số.
Thành phố cũng yêu cầu 100% công trình lớn thực hiện giám sát bụi bằng cảm biến, camera, trí tuệ nhân tạo (AI) hoặc giải pháp công nghệ phù hợp, kết nối dữ liệu với công an và UBND cấp xã, phường. Trước ngày 15/11/2026, hàng rào tại các công trường xây dựng nhà cao tầng, khu đô thị phải đáp ứng yêu cầu về chiều cao tối thiểu 3 m, hình thức phù hợp; tường bao có chiều cao tối thiểu 40 cm và hệ thống camera xung quanh công trường phải lưu trữ dữ liệu ít nhất 30 ngày.
Đối với bụi đường, các địa phương và đơn vị vệ sinh môi trường phải xây dựng lịch làm sạch theo từng tuyến, ưu tiên khu vực có nguy cơ tích tụ bụi. Trong các đợt tăng cường, những tuyến trọng điểm cần được quét, hút bụi hoặc rửa đường ít nhất hai lượt mỗi ngày, đồng thời linh hoạt điều chỉnh tần suất theo điều kiện thời tiết và dự báo chất lượng không khí. Hiệu quả vệ sinh sẽ được đánh giá thông qua các chỉ số KPI về độ sạch, tình trạng tái phát sinh bụi và thời gian xử lý điểm rơi vãi.
Công an TP Hà Nội phối hợp với Sở Xây dựng và chính quyền địa phương kiểm tra, xử lý phương tiện chở vật liệu không che phủ kín, làm rơi vãi đất đá, kéo bùn đất ra đường, chở quá tải hoặc đổ thải trái phép. Chủ đầu tư cũng phải tổ chức thu gom kịp thời đất, bùn rơi vãi tại cổng công trường và các đoạn đường bị ảnh hưởng trong phạm vi 50-100 m theo tuyến xe ra vào.
Một nhiệm vụ khác là ngăn chặn tình trạng đốt rác, lá cây và phụ phẩm nông nghiệp ngoài trời. Chính quyền phường, xã phải lập bản đồ các điểm thường xảy ra đốt hở, bố trí lực lượng kiểm tra theo địa bàn và khung giờ có nguy cơ, kịp thời xác minh, ngăn chặn và xử lý vi phạm. Đồng thời, các địa phương cần tổ chức thu gom lá cây, cành cây, rơm rạ và rác cồng kềnh; hướng dẫn ủ hữu cơ hoặc chuyển giao cho đơn vị xử lý. Sở Nông nghiệp và Môi trường có trách nhiệm tiếp nhận tín hiệu điểm cháy từ vệ tinh, camera và phản ánh cộng đồng để chuyển đến các đơn vị liên quan xử lý.
Về lâu dài, Hà Nội tiếp tục phát triển xe buýt, đường sắt đô thị, xe đạp công cộng và các dịch vụ hỗ trợ vận tải, mở rộng hạ tầng sạc, đổi pin, thúc đẩy chuyển đổi phương tiện sử dụng năng lượng sạch. Thành phố đồng thời kiểm soát khí thải ô tô, xe máy theo lộ trình của Chính phủ, nghiên cứu phân vùng giao thông, thu phí phương tiện tại một số khu vực theo quy định và mở rộng vùng phát thải thấp theo kế hoạch được phê duyệt.
Đáng chú ý, Sở Khoa học và Công nghệ được giao nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế, đề xuất thử nghiệm có kiểm soát các giải pháp mới như giám sát bụi công trường theo thời gian thực, tự động kích hoạt thiết bị dập bụi khi nồng độ vượt ngưỡng và sử dụng công nghệ phun sương áp lực cao tại các điểm phát sinh bụi lớn.
Song song với kiểm soát nguồn thải, Sở Y tế sẽ xây dựng khuyến cáo bảo vệ sức khỏe theo mức độ ô nhiễm và nhóm nguy cơ. Sở Giáo dục và Đào tạo hướng dẫn điều chỉnh hoạt động ngoài trời, cân nhắc giảm hoặc hoãn các hoạt động khi chất lượng không khí xấu. Khi chỉ số AQI từ 301 trở lên, các phương án bảo vệ học sinh tại khu vực chịu ảnh hưởng phải được khẩn trương xem xét.
