Tết đến, mâm cơm sum họp luôn đầy ắp những món ăn truyền thống, trong đó bánh chưng, bánh tét gần như không thể thiếu. Thế nhưng, với người mắc đái tháo đường, chỉ một khoanh bánh nhỏ đôi khi cũng đủ gây áp lực tâm lý vì lo ngại đường huyết tăng vọt. Các chuyên gia nội tiết cho rằng, người bệnh không cần tuyệt đối kiêng khem, điều quan trọng nằm ở cách ăn và kiểm soát khẩu phần hợp lý để vừa thưởng thức hương vị đầu xuân, vừa bảo đảm an toàn sức khỏe.
Theo khuyến nghị từ các bác sỹ Bệnh viện Nội tiết Trung ương, bánh chưng và bánh tét được làm chủ yếu từ gạo nếp - loại thực phẩm giàu tinh bột, có khả năng làm tăng đường huyết nhanh nếu dùng quá nhiều hoặc ăn không đúng thời điểm. Thạc sỹ, bác sỹ Nguyễn Giang Nam, Khoa Điều trị ban ngày cho biết, người bệnh hoàn toàn có thể sử dụng món ăn này nếu kiểm soát tốt lượng ăn và kết hợp cùng các nhóm thực phẩm phù hợp.
Nguyên tắc đầu tiên là không ăn bánh khi bụng đói và không dùng như một bữa phụ riêng lẻ giàu tinh bột. Việc ăn trong bữa chính, có đủ rau xanh và đạm sẽ giúp làm chậm quá trình hấp thu đường vào máu. Mỗi lần, người bệnh chỉ nên dùng khoảng 50-70g, tương đương 1/8 chiếc bánh chưng hoặc một khoanh bánh tét nhỏ. Nếu đường huyết ổn định, có thể ăn 1-2 lần trong ngày nhưng vẫn cần theo dõi sát chỉ số sau ăn.
Sự kết hợp thực phẩm trong cùng bữa ăn cũng đóng vai trò quyết định. Rau xanh, canh và thịt nạc giúp cân bằng tốc độ hấp thu glucose, trong khi các món nhiều mỡ, thực phẩm quá mặn, rượu bia hay nước ngọt lại làm gia tăng gánh nặng chuyển hóa. Bác sỹ khuyến nghị người bệnh nên ăn chậm, nhai kỹ, đồng thời vận động nhẹ nhàng như đi bộ 15-20 phút sau ăn khoảng 30-60 phút để hỗ trợ kiểm soát đường huyết.
Không chỉ riêng bánh chưng, toàn bộ thực đơn ngày Tết cần được sắp xếp khoa học. Các chuyên gia gợi ý áp dụng mô hình “đĩa ăn chuẩn” đường kính khoảng 20cm: một nửa dành cho rau củ như rau luộc, salad, bông cải xanh, măng tươi; một phần tư là đạm từ thịt gà bỏ da, thịt lợn nạc, cá hoặc giò lụa; phần tư còn lại là tinh bột, có thể bao gồm bánh chưng, xôi hoặc bún. Nếu tự gói bánh tại nhà, việc sử dụng gạo lứt thay cho gạo nếp trắng sẽ tăng lượng chất xơ, góp phần làm chậm tăng đường huyết.
Với các món truyền thống khác, người bệnh nên ưu tiên thịt đông nạc, lọc bỏ mỡ khi chế biến và tận dụng mộc nhĩ để hạn chế hấp thu cholesterol. Thay vì tiêu thụ nhiều mứt Tết, có thể chọn các loại hạt như hạnh nhân, hạt điều, hạt hướng dương hoặc hạt bí không tẩm muối, đường và dùng với lượng vừa phải. Trái cây nên ưu tiên nhóm ít ngọt như cam, bưởi, táo, thanh long.
Ba nguyên tắc quan trọng được các chuyên gia nhấn mạnh trong dịp lễ là không bỏ bữa, hạn chế “calo rỗng” và sắp xếp thứ tự ăn hợp lý. Việc bỏ bữa vì bận rộn chúc Tết có thể gây hạ đường huyết hoặc dẫn đến ăn bù quá mức ở bữa sau. Rượu, bia, nước ngọt được xem là yếu tố làm rối loạn chuyển hóa và tăng đường máu nhanh, vì vậy nếu bắt buộc xã giao, chỉ nên dùng lượng rất nhỏ. Trong bữa ăn, nên bắt đầu bằng rau, tiếp đến là đạm và dùng tinh bột sau cùng để làm chậm tốc độ hấp thu đường.
Những ngày Tết, nhiều gia đình có thói quen chờ đông đủ thành viên mới dùng bữa, khiến thời gian chờ kéo dài. Với người đang dùng thuốc hoặc tiêm insulin, điều này có thể dẫn đến hạ đường huyết. Trong lúc đợi, có thể ăn tạm một quả quýt nhỏ hoặc một chiếc bánh quy để tránh tụt đường máu. Người tiêm insulin nhiều mũi trong ngày cần tuân thủ thời điểm tiêm sát bữa ăn theo hướng dẫn, không tiêm quá xa giờ dùng bữa.
Song song với chế độ ăn, việc duy trì đo đường huyết tại nhà, uống thuốc hoặc tiêm insulin đúng chỉ định và giữ thói quen vận động như ngày thường là yếu tố then chốt. Thức khuya, căng thẳng kéo dài cũng có thể làm tăng đường huyết, vì vậy cần bảo đảm thời gian nghỉ ngơi hợp lý.
Tại Việt Nam, tỷ lệ mắc đái tháo đường đã tăng gấp đôi trong một thập kỷ, từ hơn 4% dân số năm 2012 lên gần 7,3% vào năm 2020. Ước tính đến năm 2025 có khoảng 7 triệu người Việt đang sống chung với căn bệnh này, trong đó hơn 55% đã xuất hiện biến chứng; 34% liên quan tim mạch, 39,5% ảnh hưởng mắt và thần kinh, 24% gặp biến chứng thận. Những con số cho thấy gánh nặng bệnh tật ngày càng lớn, đòi hỏi mỗi người bệnh phải chủ động kiểm soát từ những thói quen nhỏ nhất.
Giữ đường huyết ổn định không chỉ để đạt chỉ số xét nghiệm đẹp mà còn là nền tảng duy trì chất lượng sống lâu dài. Khi biết lựa chọn và điều chỉnh hợp lý, người mắc đái tháo đường hoàn toàn có thể tận hưởng không khí đoàn viên, thưởng thức bánh chưng ngày Tết mà không phải đánh đổi bằng những rủi ro cho sức khỏe.
