Dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) tiếp tục giữ vai trò động lực quan trọng đối với tăng trưởng kinh tế Việt Nam, đặc biệt trong các lĩnh vực sản xuất công nghiệp, công nghệ cao và dịch vụ hiện đại. Tuy nhiên, song hành với cơ hội mở rộng việc làm và tiếp nhận công nghệ tiên tiến, thị trường lao động trong nước đang phải đối diện với thách thức ngày càng lớn về chất lượng nguồn nhân lực.
Những năm gần đây, xu hướng dịch chuyển của dòng vốn FDI vào Việt Nam đã có sự thay đổi rõ rệt. Nếu trước đây các dự án chủ yếu tập trung vào những ngành thâm dụng lao động như dệt may, da giày hay lắp ráp điện tử, thì hiện nay, dòng vốn này đang nghiêng mạnh sang các lĩnh vực công nghệ cao, sản xuất thông minh và công nghiệp bán dẫn. Sự chuyển dịch đó kéo theo yêu cầu cấp thiết về nguồn nhân lực có trình độ chuyên môn sâu, đặc biệt trong các ngành kỹ thuật, công nghệ thông tin, tự động hóa và quản lý chuỗi cung ứng.
Theo báo cáo của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), dù Việt Nam là một trong những quốc gia có tốc độ tăng trưởng việc làm cao trong khu vực Đông Nam Á, nhưng tỷ lệ lao động có kỹ năng cao vẫn còn hạn chế. Đây chính là nguyên nhân khiến nhiều doanh nghiệp FDI gặp khó khăn trong việc tuyển dụng các vị trí đòi hỏi chuyên môn như kỹ sư, chuyên gia hay quản lý cấp trung.
Thực tế cho thấy, khu vực doanh nghiệp FDI hiện đang tạo việc làm cho hàng triệu lao động Việt Nam, theo số liệu từ Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội (nay là Bộ Nội vụ). Tuy vậy, các vị trí kỹ thuật cao và quản lý vẫn liên tục thiếu hụt nhân lực. Không ít tập đoàn đa quốc gia phải kéo dài thời gian đào tạo lại lao động địa phương khi triển khai dự án mới. Thậm chí, trong giai đoạn đầu vận hành, nhiều doanh nghiệp buộc phải đưa chuyên gia nước ngoài vào để đảm bảo hoạt động sản xuất diễn ra suôn sẻ.
Nhận định về vấn đề này, ông Nguyễn Đình Cung cho rằng Việt Nam đang bước vào cuộc cạnh tranh thu hút dòng vốn FDI chất lượng cao, nơi yếu tố con người trở thành điểm then chốt. Khi các dự án công nghệ cao gia tăng, yêu cầu đối với lao động cũng tăng tương ứng; nếu không chuẩn bị kịp thời, nguồn nhân lực sẽ trở thành “nút thắt” cản trở quá trình phát triển.
Không chỉ dừng lại ở bài toán số lượng, sự thay đổi trong mô hình sản xuất của doanh nghiệp FDI còn làm biến đổi cấu trúc việc làm. Quá trình tự động hóa và chuyển đổi số đang dần thay thế các công việc giản đơn, trong khi nhu cầu đối với kỹ sư, chuyên viên phân tích dữ liệu hay chuyên gia vận hành hệ thống tự động ngày càng gia tăng. Điều này đặt áp lực lớn lên hệ thống giáo dục đại học và đào tạo nghề trong nước.
Một trong những vấn đề cốt lõi hiện nay là khoảng cách giữa chương trình đào tạo và nhu cầu thực tế của thị trường. Theo đánh giá của Ngân hàng Thế giới (WB), tỷ lệ lao động Việt Nam có bằng cấp hoặc chứng chỉ vẫn thấp hơn đáng kể so với nhiều quốc gia trong khu vực. Bên cạnh đó, các kỹ năng mềm, ngoại ngữ và khả năng thích ứng với công nghệ mới của người lao động cũng chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu từ phía doanh nghiệp quốc tế.
Để khắc phục tình trạng này, nhiều doanh nghiệp FDI đã chủ động xây dựng chương trình đào tạo nội bộ hoặc hợp tác trực tiếp với các cơ sở giáo dục. Một số mô hình liên kết giữa doanh nghiệp và nhà trường đã được triển khai tại các trung tâm công nghiệp lớn như TP.HCM, Đồng Nai, Bắc Ninh hay Hải Phòng. Tại đây, sinh viên có cơ hội tham gia thực tập ngay từ khi còn trên ghế nhà trường, qua đó rút ngắn khoảng cách giữa lý thuyết và thực tiễn sản xuất.
Theo ông Trần Đình Thiên, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực cần được xem là ưu tiên hàng đầu nếu Việt Nam muốn thu hút các dự án FDI có hàm lượng công nghệ cao. Bên cạnh cải cách giáo dục, việc xây dựng môi trường làm việc hấp dẫn và chính sách thu hút nhân tài cũng đóng vai trò không kém phần quan trọng.
Trong bối cảnh cạnh tranh thu hút đầu tư giữa các quốc gia ngày càng gay gắt, nguồn nhân lực chất lượng cao đang trở thành yếu tố quyết định lợi thế. Đối với Việt Nam, tận dụng làn sóng FDI không chỉ dừng ở việc thu hút vốn, mà còn phải hướng tới nâng cấp kỹ năng lao động, qua đó tạo nền tảng cho quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng trong những năm tới.
