Chủ động giữ nguồn nước trước nguy cơ hạn hán, xâm nhập mặn năm 2027

Nguồn nước suy giảm, nguy cơ hạn mặn lan rộng

Những diễn biến bất lợi của khí hậu đang đặt ra thách thức đối với công tác bảo đảm an ninh nguồn nước trong mùa khô 2026 - 2027. Theo cảnh báo của Cục Khí tượng Thủy văn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) ngày 6/11, El Niño bắt đầu xuất hiện từ tháng 6/2026, đạt cường độ rất mạnh vào giữa tháng 9 và nhiều khả năng tiếp tục duy trì trạng thái này đến giữa năm 2027.

Tác động của El Niño thể hiện qua nền nhiệt tăng cao, lượng mưa có xu hướng thiếu hụt và hoạt động của bão, áp thấp nhiệt đới ít hơn. Phó Cục trưởng Cục Khí tượng Thủy văn Mai Văn Khiêm cho biết, trong ba tháng 8, 9 và 10/2026, nhiệt độ trên phạm vi cả nước phổ biến cao hơn mức trung bình nhiều năm, trong khi lượng mưa tại nhiều khu vực ở mức thấp.

Nhiệt độ gia tăng không chỉ làm tăng lượng nước bốc hơi mà còn ảnh hưởng đến khả năng bổ sung nước cho các hồ chứa, sông, suối và công trình thủy lợi. Trong khi đó, dòng chảy suy giảm, lượng nước dự trữ chưa thực sự dồi dào và nhu cầu khai thác ngày càng lớn có thể khiến áp lực thiếu nước trở nên nghiêm trọng hơn khi mùa khô bước vào cao điểm.

Số liệu quan trắc cho thấy dung tích tại nhiều hồ chứa lớn hiện chỉ tương đương khoảng 80 - 90% so với cùng kỳ năm 2023, thời điểm Việt Nam cũng chịu ảnh hưởng của El Niño. Mặc dù tình hình trữ nước có sự khác biệt giữa các khu vực, mức dự trữ này cho thấy dư địa điều tiết nguồn nước tại một số địa phương có thể bị thu hẹp.

Theo thông tin từ Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi, trong tháng 11/2026, nguồn nước tại nhiều địa phương cơ bản đáp ứng yêu cầu sản xuất nông nghiệp. Tuy nhiên, triển vọng những tháng tiếp theo không đồng đều. Xác suất El Niño đạt cường độ rất mạnh được Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia nhận định lên tới 96%. Nhiệt độ trung bình tháng 11 tại nhiều nơi có thể cao hơn mức trung bình nhiều năm từ 1 - 2 độ C.

Ở Bắc Bộ, dung tích các hồ chứa thủy lợi dự kiến vẫn đáp ứng tương đối tốt nhu cầu sản xuất. Đến cuối tháng 11, các hồ tại khu vực trung du và Đồng bằng Bắc Bộ có khả năng đạt 82 - 100% dung tích thiết kế. Trái lại, Trung Bộ và Tây Nguyên được dự báo chịu sức ép lớn hơn trong mùa khô tới.

Cụ thể, vụ Đông Xuân 2026 - 2027, diện tích cây trồng có nguy cơ bị ảnh hưởng bởi hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn tại Bắc Trung Bộ ước tính khoảng 9.000 - 16.500 ha; duyên hải Nam Trung Bộ khoảng 25.000 - 45.000 ha. Đáng chú ý, khu vực cao nguyên Nam Trung Bộ có thể ghi nhận từ 105.000 - 150.000 ha cây trồng chịu tác động, phần lớn là cây lâu năm.

Tình hình tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro. Nguồn nước từ thượng nguồn sông Cửu Long và dung tích Biển Hồ được dự báo ở mức thấp vào cuối mùa lũ năm 2026, trong khi triều cường trong những tháng đầu mùa khô có khả năng duy trì ở mức cao. Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi cảnh báo: "Nguy cơ hạn hán, xâm nhập mặn trong những tháng đầu mùa khô 2026 - 2027 ở mức cao, có thể nghiêm trọng hơn mùa khô 2015 - 2016 và tương đương giai đoạn 2019 - 2020".

Theo các dự thảo kịch bản nguồn nước mùa cạn 2026 - 2027 do Bộ Nông nghiệp và Môi trường xây dựng, các lưu vực sông Sê San và Srêpốk có nguy cơ thiếu nước, đặc biệt vào giai đoạn cuối mùa cạn. Đối với lưu vực sông Cửu Long, nguy cơ thiếu hụt được đánh giá nghiêm trọng hơn, kéo theo những hệ lụy đối với sản xuất, sinh hoạt và hoạt động khai thác nước.

Dự báo từ tháng 11/2026 đến tháng 5/2027, tổng lượng nước về ĐBSCL qua hai trạm Tân Châu và Châu Đốc chỉ đạt khoảng 100 - 135 tỷ m3, thấp hơn khoảng 18% so với trung bình thời kỳ. Tại trạm Kratie trên dòng chính sông Mê Công, lưu lượng dòng chảy có thể thấp hơn trung bình nhiều năm từ 25 - 35%.

Nguồn nước suy giảm kết hợp với triều cường sẽ tạo điều kiện để ranh mặn tiến sâu vào nội đồng. Theo dự báo, khoảng 85.800 ha lúa Đông Xuân, 120.000 ha diện tích sản xuất lúa - tôm và 45.000 - 50.000 ha cây ăn trái tại các vùng ven biển ĐBSCL có nguy cơ chịu ảnh hưởng bởi hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn.

Đáng lưu ý, tác động của hạn mặn không chỉ dừng lại ở đồng ruộng. Khi độ mặn trong sông, kênh, rạch vượt ngưỡng cho phép, các nhà máy sử dụng nước mặt làm nguồn đầu vào có thể gặp khó khăn trong quá trình khai thác và xử lý. Một số nguồn nước dù vẫn còn lưu lượng nhưng không còn đáp ứng yêu cầu sản xuất nước sạch bằng công nghệ hiện có, buộc đơn vị vận hành phải giảm công suất hoặc tạm ngừng lấy nước.

Các hệ thống cấp nước tại khu vực cửa sông, ven biển và cuối nguồn vì thế đối diện nguy cơ kép: nguồn nước thô suy giảm cả về số lượng lẫn chất lượng, trong khi khả năng tích trữ và tìm kiếm nguồn thay thế còn hạn chế. Những nhà máy chỉ phụ thuộc vào một điểm khai thác, thiếu kết nối với mạng lưới cấp nước lân cận sẽ có mức độ rủi ro cao hơn.

Do đó, doanh nghiệp cấp nước tại Tây Ninh, Đồng Tháp, Vĩnh Long, Cần Thơ, An Giang và Cà Mau cần đánh giá cụ thể điều kiện nguồn nước tại từng nhà máy, từng vị trí lấy nước. Việc nhận định chung trên phạm vi toàn lưu vực sẽ khó phản ánh đầy đủ những biến động về lưu lượng và độ mặn tại từng khu vực khai thác.

Chủ động điều tiết, bảo đảm cấp nước an toàn trước mùa khô

Trước những rủi ro ngày càng rõ nét, công tác ứng phó với El Niño đã được Chính phủ đặt ra như một nhiệm vụ cần triển khai đồng bộ, có sự tham gia của nhiều ngành và cấp quản lý. Ngày 20/2/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Công điện số 15/CĐ-TTg về chủ động ứng phó với xâm nhập mặn tại ĐBSCL, hạn hán và cháy rừng ở Nam Trung Bộ, Đông Nam Bộ.

Tiếp đó, ngày 30/10/2026, Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng ký Chỉ thị số 39/CT-TTg về tăng cường chủ động phòng, chống và ứng phó với các loại hình thiên tai do ảnh hưởng của El Niño trong năm 2026 - 2027.

Theo chỉ đạo, các bộ, ngành và địa phương phải thường xuyên cập nhật thông tin dự báo, xây dựng kịch bản nguồn nước, đồng thời tính toán phương án phân bổ và điều hòa nguồn nước tại những lưu vực có nguy cơ thiếu hụt. Việc vận hành hồ chứa cần được phối hợp chặt chẽ nhằm bảo đảm nguồn nước cho hạ du, đáp ứng yêu cầu sinh hoạt, sản xuất và phát điện.

Đối với lĩnh vực nông nghiệp, các địa phương cần sớm rà soát lịch thời vụ Đông Xuân 2026 - 2027, điều chỉnh cơ cấu cây trồng phù hợp với khả năng cung cấp nước. Những khu vực thường xuyên chịu ảnh hưởng của hạn hán, xâm nhập mặn cần xác định rõ diện tích có nguy cơ, chủ động tích trữ nước ngọt và xây dựng phương án chuyển đổi sản xuất khi cần thiết.

Trong lĩnh vực năng lượng, Bộ Công Thương được giao chủ động phương án vận hành các hồ thủy điện, vừa bảo đảm nguồn nước phục vụ hạ du, vừa duy trì cung ứng điện ổn định. Đây là yêu cầu đáng chú ý trong bối cảnh nắng nóng năm 2027 có thể xuất hiện sớm và gay gắt, làm gia tăng nhu cầu tiêu thụ điện, trong khi khả năng phát điện từ thủy điện có thể chịu ảnh hưởng bởi lượng nước về hồ.

Riêng tại ĐBSCL, Nghị quyết số 166/NQ-CP ngày 26/6/2026 của Chính phủ đã đặt ra chương trình hành động phòng, chống sụt lún, sạt lở, ngập úng, hạn hán và xâm nhập mặn giai đoạn 2026 - 2035. Những định hướng này cho thấy bài toán an ninh nguồn nước cần được tiếp cận trên phạm vi rộng, không chỉ tập trung vào sản xuất nông nghiệp mà còn phải tính đến hệ thống cấp nước đô thị, nông thôn và các hoạt động kinh tế thiết yếu.

Đối với ngành cấp nước, yêu cầu chuẩn bị càng cần được cụ thể hóa thành những phương án vận hành có tính khả thi. Ngày 18/9/2026, Bộ Xây dựng đã ban hành Công văn số 14747/BXD-KCHT về chủ động ứng phó nguy cơ thiếu nước, bảo đảm cấp nước an toàn trong mùa khô 2026 - 2027. Văn bản yêu cầu các địa phương và đơn vị cấp nước rà soát năng lực của từng công trình, cập nhật kế hoạch cấp nước an toàn, đánh giá nguồn dự phòng cũng như khả năng kết nối, hỗ trợ giữa các hệ thống.

Trước yêu cầu này, lãnh đạo Hội Cấp Thoát nước Việt Nam khuyến nghị các doanh nghiệp hội viên không nên chờ đến khi nguồn nước suy giảm mới triển khai giải pháp ứng phó. Trọng tâm trước mắt là đánh giá khả năng duy trì nguồn nước thô trong toàn bộ mùa khô, từ lưu lượng, mực nước, chất lượng nguồn khai thác đến nhu cầu tiêu thụ và năng lực vận hành của từng nhà máy.

Trên cơ sở đánh giá đó, doanh nghiệp cần xác định ngưỡng cảnh báo thiếu nước, tính toán lượng nước có thể dự trữ, thời gian duy trì cấp nước và phương án thay thế trong trường hợp nguồn khai thác chính không còn đáp ứng yêu cầu. Tại ĐBSCL, việc quan trắc độ mặn ở các vị trí lấy nước cần được tăng cường để chủ động lựa chọn thời điểm khai thác, tích trữ nước ngọt trước khi ranh mặn tiến sâu.

Một giải pháp khác được Hội lưu ý là tăng cường khả năng liên thông giữa các nhà máy và mạng lưới cấp nước. Khi một công trình gặp khó khăn về nguồn khai thác, hệ thống lân cận có thể hỗ trợ, góp phần hạn chế nguy cơ gián đoạn cấp nước trên diện rộng. Các doanh nghiệp cũng cần chuẩn bị phương án cấp nước dự phòng cho bệnh viện, trường học, khu dân cư tập trung và những cơ sở có vai trò thiết yếu.

Song song với việc mở rộng nguồn dự phòng, kiểm soát thất thoát, thất thu và nâng cao hiệu quả sử dụng nước cũng là giải pháp cần được chú trọng. Doanh nghiệp cần phối hợp với chính quyền địa phương, cơ quan quản lý tài nguyên nước và đơn vị vận hành hồ chứa để cập nhật thông tin, thống nhất phương án điều tiết, ưu tiên nhu cầu cấp nước sinh hoạt.

Công tác truyền thông tới người dân cũng cần triển khai trước khi xảy ra thiếu nước. Việc cung cấp thông tin kịp thời về nguy cơ hạn hán, xâm nhập mặn và hướng dẫn sử dụng nước tiết kiệm sẽ giúp cộng đồng chủ động hơn, đồng thời hạn chế tình trạng tích trữ thiếu kiểm soát gây áp lực lên hệ thống cấp nước.

Lãnh đạo Hội Cấp Thoát nước Việt Nam nhấn mạnh, bảo đảm nguồn nước thô và duy trì cấp nước an toàn trong mùa khô năm 2027 cần được xác định là nhiệm vụ trọng tâm của doanh nghiệp ngay từ những tháng cuối năm 2026.

Thực tế, các dự báo hiện nay chưa đồng nghĩa với việc thiếu nước chắc chắn xảy ra trên diện rộng. Mức độ ảnh hưởng còn phụ thuộc vào diễn biến thời tiết, lượng mưa, dòng chảy từ thượng nguồn và hiệu quả điều hành tại từng địa phương. Tuy nhiên, khoảng thời gian còn lại trước cao điểm mùa khô là cơ hội quan trọng để củng cố năng lực dự phòng, hoàn thiện phương án phân bổ và tăng cường kết nối các hệ thống cấp nước.

Trong bối cảnh biến động khí hậu ngày càng khó lường, bảo đảm an ninh nguồn nước không thể chỉ dựa vào những giải pháp tình thế khi hạn hán và xâm nhập mặn đã xảy ra. Điều quan trọng hơn là phải chuyển từ tư duy ứng phó bị động sang quản trị rủi ro từ sớm, kết hợp bảo vệ nguồn nước, điều tiết hợp lý và sử dụng tiết kiệm. Đây sẽ là nền tảng để duy trì sản xuất, bảo vệ đời sống người dân và hạn chế nguy cơ gián đoạn cung cấp nước sạch trong mùa khô 2026 - 2027.