Phát triển kinh tế nông nghiệp từ chế biến sâu và liên kết thị trường

Tăng trưởng sản xuất và bài toán nâng cao giá trị

Theo số liệu của Cục Thống kê (Bộ Tài chính), hoạt động nông, lâm nghiệp và thủy sản trong tháng 10/2026 tiếp tục ghi nhận nhiều kết quả tích cực, góp phần duy trì nguồn cung hàng hóa phục vụ nhu cầu tiêu dùng những tháng cuối năm. Tuy nhiên, đằng sau những con số tăng trưởng là yêu cầu phải nhìn nhận lại cách thức tổ chức sản xuất, khai thác tài nguyên và tạo giá trị cho từng ngành hàng.

Trong lĩnh vực trồng trọt, diện tích lúa mùa cả nước năm 2026 ước đạt 1.369,9 nghìn ha, giảm 40,4 nghìn ha so với năm trước. Trong đó, miền Bắc giảm 32,7 nghìn ha, miền Nam giảm 7,7 nghìn ha. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ việc chuyển đổi những diện tích canh tác kém hiệu quả sang cây trồng khác, nuôi trồng thủy sản hoặc mục đích phi nông nghiệp. Bên cạnh đó, một số khu vực tại Thanh Hóa, Nghệ An và Cà Mau gặp khó khăn về điều kiện tự nhiên, ảnh hưởng đến khả năng gieo cấy.

Dù diện tích thu hẹp, tiến độ thu hoạch lúa mùa vẫn có chuyển biến tích cực. Đến ngày 20/10, cả nước đã thu hoạch 955,2 nghìn ha, tương đương 69,7% diện tích gieo cấy, tăng 2,9% so với cùng kỳ năm trước. Trong khi đó, diện tích gieo cấy lúa thu đông đạt 696,2 nghìn ha, bằng 90,9% cùng kỳ. Việc một số địa phương chủ động điều chỉnh lịch xuống giống cho thấy sản xuất ngày càng phải tính toán đến những biến động của thời tiết, mưa bão và triều cường.

Ở lĩnh vực chăn nuôi, đàn lợn và gia cầm tiếp tục là những điểm sáng khi nhiều địa phương đẩy mạnh tái đàn, mở rộng quy mô nhằm đáp ứng nhu cầu tiêu dùng cuối năm. Đàn lợn tại Cao Bằng tăng 35%, Quảng Ngãi tăng 15,5%, Gia Lai tăng 12%, Thanh Hóa tăng 11,8%. Chăn nuôi gia cầm cũng duy trì mức tăng khá, trong đó Cần Thơ tăng 10,8%, Tuyên Quang tăng 10,6%, Lâm Đồng tăng 9,1%.

Tuy nhiên, sự gia tăng quy mô đàn chưa đồng nghĩa với hiệu quả kinh tế được cải thiện tương ứng. Giá lợn hơi trong tháng giảm 2,5% so với tháng trước, trong khi chi phí thức ăn và các yếu tố đầu vào vẫn ở mức cao, tạo áp lực lên lợi nhuận của người chăn nuôi. Trái lại, đàn trâu tiếp tục suy giảm do diện tích chăn thả bị thu hẹp, chi phí đầu tư lớn và thời gian thu hồi vốn kéo dài. Đàn bò cũng giảm nhẹ bởi những hạn chế về nguồn thức ăn và hiệu quả của phương thức chăn nuôi nhỏ lẻ.

Lâm nghiệp và thủy sản tiếp tục đóng góp đáng kể vào tăng trưởng chung. Trong tháng 10, sản lượng gỗ khai thác đạt 2.727,8 nghìn m3, tăng 10,2% so với cùng kỳ năm trước. Tính chung 10 tháng, sản lượng đạt 21.664,7 nghìn m3, tăng 6,1%. Nhu cầu nguyên liệu từ các cơ sở chế biến lâm sản cùng giá gỗ keo tương đối ổn định là những yếu tố hỗ trợ hoạt động khai thác.

Dù vậy, diện tích rừng bị thiệt hại trong 10 tháng lên tới 1.250,8 ha, tăng 20,2%. Đáng chú ý, diện tích rừng bị cháy đạt 812,5 ha, gấp 2,6 lần cùng kỳ năm trước. Đây là vấn đề cần được quan tâm trong quá trình phát triển kinh tế lâm nghiệp, bởi hiệu quả khai thác không thể tách rời yêu cầu bảo vệ và duy trì nguồn tài nguyên rừng.

Đối với thủy sản, tổng sản lượng 10 tháng năm 2026 ước đạt 8.850,5 nghìn tấn, tăng 4% so với cùng kỳ. Trong đó, nuôi trồng đạt 5.515,7 nghìn tấn, tăng 5,9%; khai thác đạt 3.334,8 nghìn tấn, tăng 0,9%. Sản lượng tôm thẻ chân trắng đạt 1.064,6 nghìn tấn, tăng 8,2%, còn tôm sú đạt 289,2 nghìn tấn, tăng 4,5%. Sản lượng cá tra đạt 1.540,4 nghìn tấn, tăng 4,5%, với giá nguyên liệu tại Đồng bằng sông Cửu Long dao động 30.000-37.000 đồng/kg.

Những kết quả này cho thấy năng lực sản xuất của ngành vẫn được duy trì. Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là làm thế nào để chuyển hóa sản lượng thành giá trị kinh tế cao hơn, thay vì chỉ tập trung vào số lượng sản phẩm được tạo ra, bởi khi chi phí đầu vào, bảo quản, vận chuyển và yêu cầu chất lượng ngày càng gia tăng, lợi thế về sản lượng sẽ khó duy trì nếu thiếu một hệ thống chế biến và phân phối đủ sức cạnh tranh.

Tái cấu trúc chuỗi giá trị, chuyển đổi tư duy phát triển

Theo Nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan, trong nhiều thập niên, nông nghiệp Việt Nam chủ yếu vận hành theo tư duy sản xuất, đặt trọng tâm vào bảo đảm an ninh lương thực, mở rộng diện tích và nâng cao năng suất. Cách tiếp cận này từng đóng vai trò quan trọng trong bối cảnh đất nước còn nhiều khó khăn, góp phần đưa Việt Nam trở thành một trong những quốc gia xuất khẩu nông sản lớn trên thế giới.

Tuy nhiên, những biến động của thị trường, biến đổi khí hậu và sự thay đổi trong nhu cầu tiêu dùng đang làm bộc lộ giới hạn của mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào sản lượng. Tình trạng được mùa mất giá, xuất khẩu nguyên liệu thô, giá trị gia tăng thấp và sự phụ thuộc vào một số thị trường cho thấy sản xuất nhiều hơn chưa chắc mang lại thu nhập cao hơn cho người nông dân.

Nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan nhấn mạnh yêu cầu chuyển đổi từ “tư duy sản xuất nông nghiệp” sang “tư duy kinh tế nông nghiệp”. Theo đó, nông nghiệp không chỉ được nhìn nhận là hoạt động tạo ra lương thực, thực phẩm hay nguyên liệu, mà cần được phát triển thành một hệ sinh thái kinh tế đa giá trị, kết nối sản xuất với chế biến, logistics, thương mại, dịch vụ, du lịch, kinh tế số và kinh tế tuần hoàn.

Sự thay đổi này trước hết đòi hỏi điều chỉnh cách thức hỗ trợ của chính sách. Thay vì tập trung chủ yếu vào giống, phân bón, thủy lợi và cơ giới hóa, các nguồn lực cần được phân bổ nhiều hơn cho hạ tầng bảo quản, kho lạnh, chế biến sâu, truy xuất nguồn gốc và xúc tiến thương mại. Mục tiêu không dừng lại ở việc giúp người dân sản xuất ra nông sản, mà phải tạo điều kiện để sản phẩm tiếp cận thị trường với chất lượng và giá trị cao hơn.

Đây cũng là hướng đi cần thiết trong bối cảnh Việt Nam hiện có hơn 50.000 doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp, trong tổng số gần một triệu doanh nghiệp đang hoạt động. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tỷ trọng đóng góp của nông nghiệp trong GDP giảm từ 12,34% năm 2024 xuống 11,2% năm 2025 và dự kiến còn khoảng 10,38% năm 2026. Sự thay đổi về tỷ trọng phản ánh quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế, đồng thời đặt ra yêu cầu nâng cao chất lượng tăng trưởng của ngành.

Trong đó, chế biến sâu cần được xác định là một trong những động lực quan trọng. Khi sản phẩm không còn phụ thuộc chủ yếu vào hình thức xuất khẩu nguyên liệu hoặc sơ chế, doanh nghiệp có thể mở rộng danh mục hàng hóa, kéo dài thời gian bảo quản và tiếp cận những phân khúc tiêu dùng có giá trị cao hơn. Tuy nhiên, muốn phát triển công nghiệp chế biến, cần giải quyết đồng thời bài toán vùng nguyên liệu. Sự liên kết giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân phải được tổ chức trên cơ sở hợp đồng ổn định, tiêu chuẩn chất lượng thống nhất và khả năng kiểm soát nguồn gốc sản phẩm.

Cùng với chế biến, logistics cũng là mắt xích cần được đầu tư tương xứng. Hạn chế về kho lạnh, sơ chế và vận chuyển đang làm gia tăng chi phí, gây tổn thất sau thu hoạch và ảnh hưởng đến chất lượng nông sản. Việc kết nối hạ tầng logistics với vùng sản xuất, nhà máy chế biến và hệ thống phân phối sẽ góp phần giảm chi phí trung gian, nâng cao khả năng đáp ứng những đơn hàng lớn và ổn định.

Một hướng đi khác là khai thác giá trị từ phụ phẩm nông nghiệp. Rơm rạ, phụ phẩm trồng trọt và chăn nuôi có thể trở thành nguyên liệu sản xuất phân bón hữu cơ, thức ăn chăn nuôi hoặc năng lượng. Đây không chỉ là giải pháp hạn chế lãng phí tài nguyên mà còn mở rộng nguồn thu cho các chủ thể trong chuỗi sản xuất, đồng thời giảm áp lực môi trường.

Đặc biệt, quá trình chuyển đổi cần đặt người nông dân vào vị trí chủ thể kinh tế thay vì chỉ là người trực tiếp sản xuất. Theo định hướng của Nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan, hệ thống khuyến nông cần mở rộng từ chuyển giao kỹ thuật sang phát triển năng lực quản trị, kỹ năng thị trường, kỹ năng số và tư duy kinh doanh cho người dân. Các mô hình hợp tác xã, tổ hợp tác, cụm liên kết ngành hàng và hợp tác công tư cũng cần được củng cố để khắc phục tình trạng sản xuất manh mún.

Về lâu dài, hiệu quả phát triển nông nghiệp không nên chỉ được đánh giá bằng diện tích, năng suất hay tổng sản lượng, mà cần tính đến thu nhập của nông dân, giá trị gia tăng, tỷ lệ chế biến sâu, chất lượng môi trường, mức độ liên kết chuỗi và giá trị thương hiệu.

Mục tiêu tăng trưởng GDP toàn ngành khoảng 3,7-4% và kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản trên 74 tỷ USD trong năm 2026 vì vậy không chỉ phụ thuộc vào khả năng mở rộng sản xuất. Điều quan trọng hơn là tổ chức lại các nguồn lực, thúc đẩy ứng dụng công nghệ, nâng cao năng lực chế biến và xây dựng thương hiệu cho từng ngành hàng.

Từ những kết quả sản xuất trong 10 tháng năm 2026 có thể thấy, nông nghiệp Việt Nam vẫn còn nhiều dư địa phát triển. Nhưng để khai thác hiệu quả tiềm năng đó, ngành cần vượt qua giới hạn của mô hình tăng trưởng dựa vào sản lượng, chuyển sang tạo lập giá trị trên từng đơn vị tài nguyên. Khi sản xuất được kết nối chặt chẽ với thị trường, công nghệ, văn hóa và hệ sinh thái tự nhiên, nông nghiệp mới có thể trở thành nền kinh tế đa giá trị, vừa nâng cao thu nhập cho người dân, vừa bảo đảm mục tiêu tăng trưởng xanh và bền vững.