Điều chỉnh vận hành hồ chứa, tăng khả năng kiểm soát lũ hạ du
Trước những diễn biến ngày càng khó lường của thời tiết, việc nâng cao năng lực điều tiết các hồ chứa không chỉ là yêu cầu trong phòng, chống thiên tai mà còn liên quan trực tiếp đến an ninh nguồn nước. Trong bối cảnh đó, ngày 10/11, Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành 4 công văn hướng dẫn tổ chức thực hiện quy trình vận hành liên hồ chứa trên các lưu vực sông Trà Khúc, Ba, Vu Gia - Thu Bồn và Kôn - Hà Thanh. Đây là những văn bản triển khai các quy trình mới được Thủ tướng Chính phủ ban hành ngày 6/11/2026.
Một trong những thay đổi đáng chú ý là điều chỉnh giảm mực nước cao nhất trước lũ và mực nước đón lũ thấp nhất tại các hồ. Việc chủ động dành thêm dung tích trống trong hồ được kỳ vọng tạo điều kiện tiếp nhận lượng nước lớn khi mưa lũ xuất hiện, qua đó hạn chế đỉnh lũ và giảm áp lực dòng chảy cho khu vực hạ lưu. Định hướng này cũng phù hợp với yêu cầu tại Kết luận số 213-KL/TW của Ban Bí thư về nâng cao hiệu quả cắt, giảm lũ cho vùng hạ du.
Thay vì áp dụng một chế độ vận hành đồng nhất, các quy trình mới được thiết kế dựa trên đặc điểm thủy văn của từng lưu vực. Mùa lũ trên sông Trà Khúc và Kôn - Hà Thanh kéo dài từ ngày 1/9 đến 31/12, trong khi tại sông Ba và Vu Gia - Thu Bồn, thời gian này kết thúc vào ngày 20/12. Các giai đoạn trong mùa lũ tiếp tục được phân chia thành 4-6 thời kỳ, tạo cơ sở để điều chỉnh hoạt động của từng hồ theo diễn biến lượng mưa và dòng chảy thực tế.
Đặc biệt, việc bổ sung các ngưỡng lưu lượng nước đến hồ làm tín hiệu kích hoạt vận hành giảm lũ được xem là một bước điều chỉnh quan trọng. Trong điều kiện mưa lớn kéo dài hoặc lũ lên nhanh, số liệu quan trắc tại hồ sẽ giúp đơn vị vận hành có thêm căn cứ xử lý, thay vì chỉ phụ thuộc vào thông tin dự báo. Qua đó, khả năng ứng phó với những tình huống lũ bất thường được tăng cường.
Trên lưu vực sông Trà Khúc, hệ thống vận hành liên hồ được bổ sung thêm 7 công trình. Đồng thời, tín hiệu giảm lũ tại hai hồ Đakđrinh và Nước Trong được điều chỉnh với các ngưỡng lưu lượng nước đến tương ứng là 600 m3/s và 800 m3/s. Khi vượt các mức này, hồ phải thực hiện xả với lưu lượng thấp hơn lượng nước đến, góp phần giữ lại một phần dòng chảy và hạn chế mức độ gia tăng của đỉnh lũ ở hạ du.
Cùng với thay đổi về ngưỡng vận hành, trạm thủy văn Sơn Giang mới được lựa chọn thay thế trạm Trà Khúc làm căn cứ cung cấp tín hiệu điều hành. Trong thời gian trạm Sơn Giang chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu kỹ thuật, số liệu từ trạm Trà Khúc vẫn tiếp tục được sử dụng nhằm tránh gián đoạn hoạt động của hệ thống.
Tại lưu vực Kôn - Hà Thanh, các hồ Trà Xom 1, Định Bình, Núi Một và Thuận Ninh được bổ sung ngưỡng lưu lượng phục vụ vận hành giảm lũ. Riêng hồ Định Bình có thể điều chỉnh mực nước linh hoạt trong một số trường hợp theo quyết định của Trưởng ban Chỉ huy Phòng thủ dân sự tỉnh Gia Lai. Tuy nhiên, mọi phương án đều phải đặt yêu cầu an toàn công trình và khu vực hạ lưu lên hàng đầu.
Đối với sông Ba, quy trình mới nhấn mạnh hơn trách nhiệm phối hợp giữa Gia Lai và Đắk Lắk. Đặc biệt, khi hồ Sông Ba Hạ đang thực hiện nhiệm vụ giảm lũ nhưng lượng nước tiếp tục đổ về gia tăng, việc trao đổi thông tin và thống nhất phương án điều hành giữa hai địa phương có ý nghĩa quan trọng, giúp hạn chế nguy cơ ảnh hưởng đến an toàn hồ cũng như các khu vực phía dưới.
Trong khi đó, tại lưu vực Vu Gia - Thu Bồn, tín hiệu mực nước được điều chỉnh để có thể xem xét giảm lũ sớm hơn khi xuất hiện dự báo mưa lớn. Trạm Thành Mỹ được sử dụng thay trạm Hội Khách làm căn cứ vận hành hồ Đak Mi 4A. Hồ Sông Bung 2 cũng được yêu cầu phối hợp với Sông Bung 4 nhằm nâng cao hiệu quả điều tiết dòng chảy trên toàn hệ thống.
Những điều chỉnh này cho thấy vận hành liên hồ đang được định hướng theo cách tiếp cận chủ động hơn, kết hợp giữa dự báo khí tượng thủy văn, số liệu quan trắc và khả năng điều tiết của từng công trình. Tuy nhiên, năng lực phòng lũ của các hồ vẫn có giới hạn so với tổng lượng nước đổ về trong những đợt mưa lớn, do đó không thể xem đây là giải pháp duy nhất để kiểm soát tình trạng ngập lụt ở hạ du.
Tích nước sớm, bảo đảm nguồn cung và nâng cao trách nhiệm phối hợp
Nếu trong mùa mưa, trọng tâm là dành đủ dung tích để đón lũ thì khi bước vào mùa khô, yêu cầu đặt ra lại là duy trì lượng nước dự trữ phục vụ sản xuất, sinh hoạt và phát điện. Đáng chú ý, cả bốn quy trình mới đều bổ sung cơ chế xem xét tích nước cuối mùa lũ sớm hơn khi xuất hiện cảnh báo hạn hán, thiếu nước hoặc hiện tượng El Niño.
Theo hướng dẫn của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Chủ tịch UBND cấp tỉnh căn cứ thẩm quyền, thông tin dự báo khí tượng thủy văn và phương án của chủ hồ để quyết định thời điểm tích nước. Việc điều chỉnh cần được cân nhắc trên cơ sở nhu cầu nguồn nước trong mùa cạn, đồng thời không làm ảnh hưởng đến an toàn công trình và khu vực hạ lưu.
Cụ thể, tại lưu vực sông Trà Khúc, thời điểm tích nước thông thường được xác định từ ngày 5/12. Tuy nhiên, nếu có dự báo thiếu nước, thời gian này có thể được xem xét chuyển lên ngày 15/11. Khi xuất hiện cảnh báo El Niño, Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ngãi có thể quyết định tích nước sớm hơn để chủ động nguồn dự trữ.
Tương tự, trên lưu vực Vu Gia - Thu Bồn, mốc tích nước bình thường là ngày 22/11, nhưng có thể điều chỉnh từ ngày 15/11 nếu nguy cơ hạn hán, thiếu nước xuất hiện. Trường hợp có cảnh báo El Niño, việc tích nước sớm hơn cũng được đặt ra để hạn chế nguy cơ thiếu hụt nguồn cung trong những tháng tiếp theo.
Với lưu vực sông Ba, thời gian tích nước được quy định riêng cho từng hồ, căn cứ vào đặc điểm và nhiệm vụ của công trình. Trong điều kiện bình thường, hồ Ayun Hạ bắt đầu tích nước từ ngày 15/11; hồ Ka Nak và Ia M'lá từ ngày 1/12; các hồ Sông Ba Hạ, Sông Hinh và Krông H'Năng từ ngày 5/12. Khi xuất hiện dự báo thiếu nước, những mốc thời gian này có thể được điều chỉnh sớm hơn.
Tại lưu vực Kôn - Hà Thanh, hồ Trà Xom 1 được phép tích nước từ ngày 1/12, trong khi các hồ Định Bình, Thuận Ninh và Núi Một bắt đầu từ ngày 18/12. Nếu có nguy cơ hạn hán hoặc El Niño, Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai xem xét quyết định thời gian tích nước phù hợp trên cơ sở đề xuất của các đơn vị quản lý hồ.
Để việc điều chỉnh không chỉ dựa trên nhận định chủ quan, Bộ Nông nghiệp và Môi trường yêu cầu Cục Khí tượng Thủy văn cung cấp, cập nhật thông tin dự báo thời tiết và thủy văn trong 10 ngày tới trước thời điểm các hồ được phép tích nước. Đây là căn cứ quan trọng để địa phương đánh giá khả năng nguồn nước, xác định thời điểm vận hành và cân đối giữa yêu cầu dự trữ với nhiệm vụ phòng lũ.
Song song với việc tích nước, chế độ xả trong mùa cạn cũng được điều chỉnh nhằm khai thác hiệu quả hơn nguồn nước giữa các hồ thủy điện, thủy lợi. Trên sông Trà Khúc, hồ Đakđrinh được vận hành phát điện linh hoạt, phối hợp với hồ Nước Trong để duy trì nguồn cấp cho hạ du. Tại Kôn - Hà Thanh, hồ Định Bình được giảm lưu lượng xả khi có nguồn nước bổ sung từ thủy điện An Khê.
Đối với lưu vực sông Ba, phương án điều tiết phải gắn với kịch bản nguồn nước, đồng thời tăng cường phối hợp giữa các hồ Sông Ba Hạ, Sông Hinh và đập Đồng Cam. Việc phối hợp này nhằm cân đối nhu cầu phát điện với yêu cầu cấp nước cho sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt, nhất là trong những thời điểm dòng chảy suy giảm.
Riêng tại Vu Gia - Thu Bồn, yêu cầu bảo đảm nước sinh hoạt trước tình trạng xâm nhập mặn được quy định bằng một ngưỡng vận hành cụ thể. Nếu mực nước thượng lưu đập An Trạch thấp hơn 1,6 m trong 12 giờ liên tục, Chủ tịch UBND thành phố Đà Nẵng được xem xét điều chỉnh chế độ xả để bổ sung nguồn nước cho hạ du, trong đó có Nhà máy nước Cầu Đỏ.
Bên cạnh các thông số kỹ thuật, Bộ Nông nghiệp và Môi trường yêu cầu làm rõ trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị trong quá trình điều hành. Khi xảy ra tình huống bất thường, khẩn cấp vào mùa lũ, Chủ tịch UBND cấp tỉnh theo thẩm quyền có thể quyết định điều chỉnh chế độ vận hành, hạ mực nước hồ hoặc sử dụng một phần dung tích trên mực nước dâng bình thường để hỗ trợ giảm lũ, nhưng phải bảo đảm an toàn công trình và vùng hạ du.
Trong mùa cạn, nếu xảy ra hạn hán, thiếu nước nghiêm trọng, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ chủ trì, phối hợp với các cơ quan liên quan xem xét phương án vận hành phù hợp. Bộ Công Thương có trách nhiệm chỉ đạo việc huy động các nhà máy thủy điện, bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu phát điện, giảm lũ và cấp nước.
Đặc biệt, các địa phương được yêu cầu sớm xây dựng, ban hành quy chế phối hợp vận hành liên hồ, bảo đảm thông tin và cảnh báo được truyền tải kịp thời đến người dân vùng hạ du. Việc xây dựng hệ thống hoặc thuê dịch vụ hỗ trợ ra quyết định cũng được khuyến nghị nhằm nâng cao chất lượng phân tích, dự báo và điều hành. Riêng lưu vực sông Ba áp dụng thời gian chuyển tiếp đến hết ngày 15/11/2026, từ ngày 16/11/2026 chính thức thực hiện theo quy trình mới.
Có thể thấy, các quy trình mới không chỉ hướng đến nâng cao khả năng phòng, chống lũ mà còn đặt mục tiêu quản lý nguồn nước theo hướng tổng thể, xuyên suốt giữa mùa mưa và mùa khô. Dù vậy, Bộ Nông nghiệp và Môi trường lưu ý dung tích điều tiết của các hồ chứa vẫn còn hạn chế so với tổng lượng lũ, không thể thay thế các giải pháp phòng, chống thiên tai khác. Vì vậy, cùng với nâng cao hiệu quả vận hành liên hồ, các địa phương cần tiếp tục đầu tư hạ tầng thủy lợi, phòng chống thiên tai, cấp nước và rà soát các quy hoạch liên quan.
