Không rực rỡ sắc màu như tranh Đông Hồ, không óng ánh như gốm Phù Lãng, Xuân Lai gây ấn tượng bởi vẻ mộc mạc, trầm mặc của những sản phẩm tre hun khói mang màu đen óng đặc trưng. Trải qua bao thăng trầm của thời gian, làng nghề ấy vẫn bền bỉ giữ gìn nét tinh hoa từ đôi bàn tay tài hoa của người dân quê Kinh Bắc.
Làng nghề tre trúc Xuân Lai thuộc xã Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh. Từ nhiều đời nay, nơi đây nổi tiếng với nghề chế tác các sản phẩm từ tre, nứa, đặc biệt là kỹ thuật hun khói tạo màu độc đáo hiếm nơi nào có được. Theo các bậc cao niên trong làng, nghề tre trúc đã xuất hiện từ hàng trăm năm trước, gắn bó với đời sống lao động và sinh hoạt của cư dân đồng bằng Bắc Bộ. Ban đầu, người dân chủ yếu làm những vật dụng quen thuộc như rổ, rá, nong, nia, thúng, mủng phục vụ đời sống thường ngày. Theo thời gian, từ sự sáng tạo và khéo léo, các nghệ nhân đã nâng nghề thủ công ấy thành nghệ thuật.
Điều khiến sản phẩm của Xuân Lai khác biệt chính là màu sắc tự nhiên sau quá trình hun khói. Tre sau khi được ngâm kỹ dưới ao bùn để chống mối mọt sẽ được đưa vào hun bằng rơm, lá cây hoặc mùn cưa trong nhiều ngày liên tục. Khói làm cho thân tre chuyển sang màu nâu sẫm hoặc đen bóng rất đặc trưng. Chính màu sắc ấy tạo nên vẻ đẹp cổ kính, gần gũi mà vẫn sang trọng cho các sản phẩm của làng nghề. Người dân Xuân Lai thường gọi đây là “màu của thời gian”, bởi nó gợi cảm giác trầm mặc, bền bỉ như chính đời sống của người nông dân vùng Kinh Bắc.
Để làm ra một sản phẩm hoàn chỉnh, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn công phu. Tre được chọn thường là loại già, thân thẳng và chắc. Sau khi chặt về, tre được ngâm trong nước từ vài tháng đến cả năm để tăng độ bền. Tiếp đó là quá trình phơi khô, hun khói rồi mới đưa vào chế tác. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự kiên nhẫn và kinh nghiệm. Chỉ cần sơ suất nhỏ, tre có thể bị cong, nứt hoặc không đạt màu như mong muốn.
Bằng đôi bàn tay khéo léo, những người thợ Xuân Lai đã tạo ra nhiều sản phẩm tinh xảo như bàn ghế, bình hoa, đèn trang trí, khung ảnh, tranh nghệ thuật và đồ mỹ nghệ cao cấp. Không chỉ giữ nguyên vẻ đẹp mộc mạc của tre, các nghệ nhân còn biết kết hợp đường nét hiện đại để sản phẩm phù hợp với nhu cầu của thị trường hôm nay. Những nan tre giản dị qua bàn tay người thợ đã trở thành những tác phẩm nghệ thuật mang đậm hồn quê Việt.
Một nét đẹp đáng quý của làng nghề Xuân Lai là tinh thần gìn giữ nghề truyền thống qua nhiều thế hệ. Trong nhiều gia đình, nghề tre trúc được truyền từ ông bà sang cha mẹ rồi đến con cháu. Trẻ em từ nhỏ đã quen với tiếng chẻ tre, tiếng đục đẽo và mùi khói hun tre lan tỏa trong sân nhà. Dù cuộc sống hiện đại mở ra nhiều ngành nghề mới, nhiều người dân Xuân Lai vẫn lựa chọn gắn bó với nghề tổ tiên để lại. Với họ, làm nghề không chỉ để mưu sinh mà còn là cách giữ gìn ký ức văn hóa quê hương.
Có thời gian, làng nghề Xuân Lai đứng trước nhiều khó khăn. Các sản phẩm nhựa, kim loại công nghiệp giá rẻ xuất hiện khiến những đồ dùng bằng tre không còn phổ biến như trước. Nhiều hộ gia đình phải bỏ nghề vì thu nhập thấp. Tiếng đục, tiếng chẻ tre từng thưa dần trong làng quê yên bình ấy. Tuy nhiên, bằng sự nhạy bén và sáng tạo, các nghệ nhân Xuân Lai đã tìm hướng đi mới cho làng nghề. Thay vì chỉ sản xuất đồ gia dụng truyền thống, họ chuyển sang làm hàng thủ công mỹ nghệ và đồ trang trí nội thất phục vụ thị trường du lịch và xuất khẩu.
Ngày nay, sản phẩm tre hun khói Xuân Lai đã có mặt ở nhiều tỉnh thành trong cả nước và được xuất khẩu sang một số thị trường nước ngoài. Nhiều khách hàng yêu thích vẻ đẹp thân thiện môi trường, gần gũi thiên nhiên của sản phẩm tre thủ công. Trong bối cảnh xu hướng sống xanh ngày càng được quan tâm, các sản phẩm từ tre, nứa của Xuân Lai càng có thêm cơ hội phát triển.
Không chỉ là nơi sản xuất hàng thủ công, Xuân Lai còn trở thành điểm đến hấp dẫn đối với du khách yêu văn hóa truyền thống. Đến đây, du khách có thể tận mắt chứng kiến quy trình chế tác tre hun khói, lắng nghe câu chuyện về nghề cổ truyền và trải nghiệm không gian làng quê Bắc Bộ thanh bình. Hình ảnh những bó tre xếp dọc sân nhà, những người thợ cần mẫn bên bàn chế tác hay màu khói phủ lên từng thân tre tạo nên một vẻ đẹp rất riêng mà khó nơi nào có được.
Làng nghề Xuân Lai hôm nay đang từng bước đổi mới để thích nghi với nhịp sống hiện đại nhưng vẫn giữ được hồn cốt truyền thống. Chính quyền địa phương và các nghệ nhân đang nỗ lực quảng bá sản phẩm, xây dựng thương hiệu và kết hợp phát triển du lịch làng nghề. Nhiều lớp dạy nghề cũng được mở ra để truyền kỹ thuật cho thế hệ trẻ, giúp nghề tre trúc không bị mai một theo thời gian.
Trong dòng chảy hiện đại, những làng nghề truyền thống như Xuân Lai mang ý nghĩa đặc biệt. Đó không chỉ là nơi làm ra những sản phẩm thủ công mà còn là không gian lưu giữ ký ức văn hóa dân tộc. Mỗi sản phẩm tre hun khói đều chứa đựng sự cần cù, sáng tạo và tâm hồn của người thợ quê Kinh Bắc. Màu đen trầm mặc của tre hun khói không chỉ là dấu ấn nghệ thuật mà còn như màu của thời gian, của ký ức và sự bền bỉ.
Giữa nhịp sống ngày càng hiện đại, làng tre trúc Xuân Lai vẫn âm thầm tồn tại như một khoảng lặng bình yên của văn hóa Việt. Tiếng chẻ tre, tiếng đục đẽo vẫn vang lên trong những mái nhà quê, nhắc nhớ về giá trị của lao động thủ công và sức sống lâu bền của nghề truyền thống. Và có lẽ, chính từ những điều bình dị ấy, Xuân Lai đã trở thành một nét đẹp riêng của vùng đất Bắc Ninh giàu truyền thống văn hóa.
