Không chỉ hướng tới mục tiêu bảo vệ môi trường, nông nghiệp xanh còn đóng vai trò quan trọng trong đảm bảo an ninh lương thực, nâng cao chất lượng nông sản và cải thiện sinh kế cho người nông dân. Tuy nhiên, quá trình phát triển nông nghiệp xanh hiện nay vẫn đang đối mặt với nhiều cơ hội đan xen thách thức, đòi hỏi cách tiếp cận toàn diện và phù hợp với điều kiện thực tiễn của từng quốc gia.
Trên phạm vi toàn cầu, nông nghiệp xanh đang được thúc đẩy thông qua các mô hình như nông nghiệp hữu cơ, nông nghiệp sinh thái, nông nghiệp tuần hoàn và nông nghiệp thông minh thích ứng với khí hậu. Nhiều quốc gia phát triển đã xây dựng chiến lược dài hạn nhằm giảm phát thải khí nhà kính trong nông nghiệp, khuyến khích sử dụng năng lượng tái tạo và bảo tồn đa dạng sinh học. Các chính sách hỗ trợ về tài chính, khoa học - công nghệ và thị trường đã tạo điều kiện cho nông nghiệp xanh mở rộng quy mô và nâng cao hiệu quả. Tuy nhiên, ngay cả ở các nước phát triển, việc cân bằng giữa mục tiêu môi trường và năng suất kinh tế vẫn là bài toán phức tạp.
Tại các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam, nông nghiệp xanh được xem là hướng đi quan trọng để giải quyết đồng thời các vấn đề về môi trường, sinh kế nông dân và hội nhập quốc tế. Thực tế cho thấy, nhiều mô hình nông nghiệp xanh đã được triển khai và bước đầu mang lại hiệu quả tích cực. Các mô hình canh tác hữu cơ, sử dụng phân bón sinh học, quản lý dịch hại tổng hợp, sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP ngày càng phổ biến ở một số địa phương. Bên cạnh đó, các mô hình nông nghiệp tuần hoàn, tái sử dụng phụ phẩm nông nghiệp làm phân bón, thức ăn chăn nuôi hoặc năng lượng sinh học cũng đang được nhân rộng.
Về mặt tích cực, nông nghiệp xanh hiện nay đã góp phần nâng cao nhận thức của người sản xuất và người tiêu dùng về tầm quan trọng của bảo vệ môi trường và an toàn thực phẩm. Nhiều nông dân đã từng bước thay đổi tập quán canh tác, giảm sử dụng hóa chất độc hại và chú trọng hơn đến chất lượng sản phẩm. Một số sản phẩm nông nghiệp xanh, nông nghiệp hữu cơ đã xây dựng được thương hiệu, có giá trị kinh tế cao và từng bước chiếm lĩnh thị trường trong nước cũng như xuất khẩu. Điều này cho thấy nông nghiệp xanh không còn là xu hướng mang tính thử nghiệm mà đang dần trở thành lựa chọn thực tiễn.
Tuy nhiên, xét một cách tổng thể, quy mô phát triển nông nghiệp xanh hiện nay vẫn còn hạn chế so với tiềm năng. Diện tích sản xuất nông nghiệp xanh, hữu cơ còn chiếm tỷ lệ nhỏ trong tổng diện tích canh tác. Phần lớn nông dân vẫn sản xuất theo phương thức truyền thống do thói quen lâu năm, tâm lý e ngại rủi ro và thiếu thông tin. Việc chuyển đổi sang nông nghiệp xanh đòi hỏi thời gian, kiến thức và chi phí đầu tư ban đầu, trong khi nhiều hộ nông dân nhỏ lẻ chưa đủ nguồn lực để thực hiện.
Một thách thức lớn khác là hạn chế về khoa học – công nghệ và nguồn nhân lực. Mặc dù đã có nhiều tiến bộ trong lĩnh vực công nghệ nông nghiệp, song việc ứng dụng vào thực tiễn sản xuất còn chậm và thiếu đồng bộ. Trình độ tiếp cận công nghệ của nông dân chưa đồng đều, đặc biệt ở vùng sâu, vùng xa. Đội ngũ cán bộ kỹ thuật, khuyến nông phục vụ cho nông nghiệp xanh còn mỏng, chưa đáp ứng được yêu cầu chuyển giao công nghệ và hướng dẫn kỹ thuật cho người sản xuất.
Bên cạnh đó, thị trường tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp xanh chưa thực sự ổn định. Mặc dù nhu cầu của người tiêu dùng đối với sản phẩm an toàn, thân thiện với môi trường ngày càng tăng, song giá thành sản phẩm nông nghiệp xanh thường cao hơn so với sản phẩm thông thường. Điều này khiến khả năng cạnh tranh trên thị trường còn hạn chế, đặc biệt đối với nhóm người tiêu dùng có thu nhập thấp. Ngoài ra, tình trạng thiếu minh bạch thông tin, nhãn mác và truy xuất nguồn gốc chưa rõ ràng cũng làm giảm niềm tin của người tiêu dùng đối với sản phẩm nông nghiệp xanh.
Về chính sách và cơ chế hỗ trợ, nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam, đã ban hành các chương trình, chiến lược phát triển nông nghiệp xanh và nông nghiệp bền vững. Tuy nhiên, việc triển khai trên thực tế còn gặp không ít khó khăn do thiếu sự phối hợp đồng bộ giữa các ngành, các cấp. Một số chính sách hỗ trợ còn dàn trải, chưa đủ mạnh để tạo động lực cho người sản xuất và doanh nghiệp đầu tư lâu dài vào nông nghiệp xanh. Công tác giám sát, đánh giá và nhân rộng mô hình hiệu quả còn hạn chế.
Ngoài ra, biến đổi khí hậu và thiên tai tiếp tục là thách thức lớn đối với phát triển nông nghiệp xanh. Hạn hán, xâm nhập mặn, lũ lụt và dịch bệnh diễn biến phức tạp làm gia tăng rủi ro sản xuất, đặc biệt đối với các mô hình mới chưa có khả năng chống chịu cao. Điều này đòi hỏi nông nghiệp xanh không chỉ dừng lại ở giảm hóa chất mà còn phải gắn chặt với các giải pháp thích ứng khí hậu và quản lý rủi ro.
Mặc dù còn nhiều khó khăn, triển vọng phát triển nông nghiệp xanh trong thời gian tới vẫn rất lớn. Xu hướng tiêu dùng xanh, các cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường và phát triển bền vững, cùng với tiến bộ khoa học – công nghệ đang tạo ra động lực mạnh mẽ cho quá trình chuyển đổi. Nếu được hỗ trợ đúng hướng, nông nghiệp xanh có thể trở thành động lực quan trọng cho tái cơ cấu ngành nông nghiệp, nâng cao giá trị gia tăng và phát triển nông thôn.
Thực trạng phát triển nông nghiệp xanh hiện nay cho thấy đây là xu hướng đúng đắn và cần thiết, song vẫn đang ở giai đoạn chuyển đổi với nhiều thách thức về quy mô, nguồn lực, thị trường và chính sách. Việc nhìn nhận đầy đủ thực trạng sẽ là cơ sở quan trọng để xây dựng các giải pháp phù hợp, thúc đẩy nông nghiệp xanh phát triển mạnh mẽ hơn trong thời gian tới, góp phần bảo vệ môi trường, nâng cao chất lượng nông sản và cải thiện đời sống nông dân một cách bền vững.
