
Thay đổi cách thức chuyển nhượng, giảm rào cản trong hoạt động giám định
Chiều 21/11, với 487/487 đại biểu tham gia biểu quyết tán thành, Quốc hội chính thức thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ. Luật gồm 3 điều, dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/3/2027, tập trung tháo gỡ những vướng mắc cấp thiết trong quá trình thực thi, đồng thời tạo thuận lợi hơn cho hoạt động xác lập, chuyển giao và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.
Trình bày báo cáo giải trình, tiếp thu và chỉnh lý dự thảo Luật trước Quốc hội, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho biết, Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 đã trải qua nhiều lần sửa đổi, bổ sung. Đặc biệt, đợt sửa đổi năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1/4/2026, đã tập trung xử lý các vấn đề liên quan đến thương mại hóa tài sản trí tuệ, bảo vệ quyền trên môi trường mạng, trí tuệ nhân tạo và những đối tượng cần được bảo hộ mới.
Trên cơ sở đó, lần sửa đổi này không đặt ra yêu cầu điều chỉnh toàn diện mà hướng đến những nội dung cần giải quyết ngay, trong đó trọng tâm là giảm gánh nặng thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh. Theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, các quy định mới dự kiến loại bỏ 18 thủ tục hành chính, cắt giảm 5 điều kiện kinh doanh, qua đó tiết kiệm thời gian, chi phí thực hiện cho người dân và doanh nghiệp.
Một trong những điểm mới đáng chú ý là việc điều chỉnh cơ chế quản lý hoạt động giám định sở hữu trí tuệ. Thay vì duy trì các điều kiện kinh doanh đối với tổ chức, cá nhân cung cấp dịch vụ này, Luật chuyển sang phương thức quản lý thông qua nghĩa vụ thông báo hoạt động với cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Theo quy định, trong vòng 10 ngày làm việc kể từ khi bắt đầu cung cấp dịch vụ, tổ chức, cá nhân thực hiện giám định phải thông báo những thông tin liên quan đến chủ thể, lĩnh vực hoạt động và chuyên môn giám định. Cách tiếp cận này được kỳ vọng mở rộng khả năng tham gia thị trường, giảm những yêu cầu gia nhập không thực sự cần thiết nhưng vẫn duy trì cơ chế giám sát của cơ quan quản lý.
Việc giám định phải đáp ứng các nguyên tắc độc lập, khách quan và chính xác. Những cá nhân, tổ chức có quyền lợi hoặc lợi ích liên quan đến đối tượng giám định hay vụ việc được yêu cầu đánh giá sẽ không được tham gia thực hiện. Mức phí dịch vụ được xác định trên cơ sở thỏa thuận giữa bên yêu cầu và đơn vị giám định.
Đáng chú ý, kết quả giám định chỉ có giá trị cung cấp nhận định chuyên môn, được xem là một trong những nguồn chứng cứ phục vụ quá trình giải quyết vụ việc của cơ quan có thẩm quyền. Đơn vị giám định không được đưa ra kết luận thay cơ quan chức năng về việc có hay không hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, cũng như không có thẩm quyền phán quyết tranh chấp giữa các bên.
Cùng với việc thay đổi cơ chế giám định, Luật sửa đổi cách thức thực hiện chuyển nhượng quyền sở hữu công nghiệp và quyền đối với giống cây trồng. Theo đó, các bên không còn phải tiến hành thủ tục đăng ký hợp đồng chuyển nhượng như trước đây mà thực hiện yêu cầu điều chỉnh thông tin chủ sở hữu trên văn bằng bảo hộ.
Đối với quyền sở hữu công nghiệp được xác lập thông qua đăng ký, hợp đồng chuyển nhượng có hiệu lực giữa các bên theo quy định của pháp luật dân sự. Tuy nhiên, việc chuyển giao quyền chỉ hoàn tất về mặt xác lập quyền sở hữu khi cơ quan quản lý ghi nhận nội dung thay đổi trên văn bằng bảo hộ. Kể từ thời điểm được ghi nhận, bên nhận chuyển nhượng chính thức có các quyền tương ứng của chủ sở hữu.
Quy định mới cũng mở rộng khả năng chuyển nhượng khi cho phép các bên chuyển giao một phần danh mục hàng hóa, dịch vụ thuộc phạm vi bảo hộ nhãn hiệu. Trong trường hợp này, bên nhận chuyển nhượng sẽ được cấp giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu tương ứng với phần danh mục được tiếp nhận.
Đối với hợp đồng sử dụng đối tượng sở hữu công nghiệp, Luật xác định hiệu lực giữa các bên theo pháp luật dân sự. Riêng những hợp đồng thuộc trường hợp phải đăng ký, ngoại trừ hợp đồng sử dụng nhãn hiệu, chỉ phát sinh giá trị pháp lý đối với bên thứ ba sau khi được cơ quan có thẩm quyền ghi nhận.
Về quy định chuyển tiếp, hồ sơ đăng ký hợp đồng chuyển nhượng quyền sở hữu công nghiệp đã nộp trước ngày 1/7/2026 nhưng chưa được giải quyết khi Luật có hiệu lực sẽ tiếp tục xử lý theo quy định pháp luật tại thời điểm nộp. Với hồ sơ yêu cầu sửa đổi văn bằng bảo hộ do chuyển nhượng đã nộp từ ngày 1/7/2026 đến trước thời điểm Luật có hiệu lực, việc chuyển nhượng được xác định có hiệu lực từ ngày cơ quan quản lý ghi nhận nội dung sửa đổi.
Tập trung quản lý giống cây trồng, mở rộng phạm vi bảo hộ
Không chỉ thay đổi quy trình hành chính, Luật sửa đổi còn điều chỉnh cơ cấu quản lý nhà nước đối với quyền sở hữu trí tuệ. Theo đó, nhiệm vụ quản lý quyền đối với giống cây trồng được chuyển từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường sang Bộ Khoa học và Công nghệ. Cơ quan này sẽ thống nhất quản lý quyền sở hữu công nghiệp và quyền đối với giống cây trồng, trong khi Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tiếp tục phụ trách quyền tác giả và quyền liên quan.

Lý giải về phương án này, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho rằng quyền đối với giống cây trồng có nhiều điểm tương đồng với sáng chế trong lĩnh vực công nghệ sinh học. Do đó, việc đưa hoạt động quản lý về cùng một cơ quan sẽ tạo điều kiện kết nối công tác bảo hộ với nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ, đổi mới sáng tạo và thương mại hóa tài sản trí tuệ.
Việc thống nhất đầu mối cũng hướng đến tận dụng hiệu quả hơn hệ thống hạ tầng số, dữ liệu và nguồn nhân lực quản lý. Qua đó, người dân, doanh nghiệp có thể thuận tiện hơn khi thực hiện các thủ tục xác lập, chuyển giao và bảo vệ quyền đối với giống cây trồng. Đây cũng là định hướng phù hợp với kinh nghiệm quốc tế và các quy định của Công ước quốc tế về bảo hộ giống cây trồng mới (UPOV).
Bên cạnh thay đổi về cơ quan quản lý, Luật bổ sung các quy định nhằm mở rộng phạm vi bảo hộ đối với thành quả chọn tạo giống. Cụ thể, quyền của chủ bằng bảo hộ được mở rộng đối với ba nhóm giống cây trồng, gồm giống có nguồn gốc chủ yếu từ giống đã được bảo hộ, giống không có sự khác biệt rõ ràng với giống được bảo hộ và giống mà quá trình sản xuất đòi hỏi phải sử dụng lặp lại giống đã được bảo hộ.
Đối với nhóm giống có nguồn gốc chủ yếu từ giống ban đầu, các tiêu chí xác định được làm rõ hơn, bao gồm mối quan hệ về nguồn gốc, đặc điểm khác biệt và tính trạng di truyền. Theo đó, giống mới phải được phát triển chủ yếu từ giống ban đầu hoặc giống được tạo ra từ giống ban đầu; có những đặc điểm khác biệt rõ ràng nhưng vẫn duy trì biểu hiện của các tính trạng chủ yếu do kiểu gen hoặc tổ hợp kiểu gen của giống ban đầu quyết định, ngoại trừ những thay đổi phát sinh trong quá trình chọn tạo.
Việc cụ thể hóa các tiêu chí này góp phần xác định rõ hơn phạm vi quyền của chủ bằng bảo hộ, đồng thời tạo cơ sở pháp lý để xử lý những tranh chấp liên quan đến khai thác, sử dụng các giống được phát triển từ nguồn vật liệu đã được bảo hộ.
Một nội dung khác được điều chỉnh là cơ chế duy trì hiệu lực của bằng bảo hộ giống cây trồng. Theo đó, nếu chủ sở hữu không nộp lệ phí duy trì đúng thời hạn, bằng bảo hộ sẽ tự động bị tạm đình chỉ hiệu lực. Trường hợp quá 6 tháng kể từ thời điểm tạm đình chỉ mà nghĩa vụ tài chính vẫn chưa được thực hiện, bằng bảo hộ sẽ tự động bị đình chỉ hiệu lực.
Trong khoảng thời gian tạm đình chỉ, chủ sở hữu có thể gửi thông báo bằng văn bản đến những người đang sử dụng giống cây trồng để thông tin về việc khắc phục nguyên nhân dẫn đến tình trạng này. Nếu người sử dụng tiếp tục khai thác giống sau khi nhận được thông báo, chủ bằng có quyền yêu cầu thanh toán khoản tiền tương đương giá chuyển giao quyền sử dụng, tương ứng với phạm vi và thời gian khai thác khi bằng được khôi phục hiệu lực.
Đáng chú ý, quy trình đăng ký bảo hộ giống cây trồng cũng được điều chỉnh theo hướng tận dụng dữ liệu và kết quả đánh giá sẵn có. Cơ quan thẩm định được phép sử dụng kết quả khảo nghiệm về tính khác biệt, đồng nhất và ổn định của giống cây trồng đã được thực hiện trước đó. Nguồn kết quả có thể đến từ chính người đăng ký, tổ chức, cá nhân khác hoặc cơ quan bảo hộ giống cây trồng có thẩm quyền, bao gồm cả các cơ quan thuộc thành viên Công ước UPOV. Cơ chế này giúp hạn chế việc lặp lại những công đoạn khảo nghiệm không cần thiết, rút ngắn quá trình xem xét hồ sơ và giảm chi phí cho chủ thể đăng ký.
Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân khẳng định, sau khi Luật được thông qua, Chính phủ sẽ chỉ đạo triển khai các nhiệm vụ liên quan, bảo đảm hệ thống văn bản hướng dẫn được ban hành đồng bộ trước khi quy định mới có hiệu lực. Đặc biệt, quá trình chuyển giao chức năng quản lý quyền đối với giống cây trồng sẽ được thực hiện chặt chẽ, tránh gián đoạn hoạt động xác lập và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người dân, doanh nghiệp.
Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ có hiệu lực từ ngày 1/3/2027.