Những thay đổi đáng chú ý về quyền sử dụng đất và chính sách thu hồi đất

Quốc hội thông qua Luật Đất đai (sửa đổi) với nhiều điều chỉnh đáng chú ý về cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, bồi thường và tái định cư. Những thay đổi này được kỳ vọng tháo gỡ các vướng mắc pháp lý tồn tại lâu năm, bảo vệ tốt hơn quyền lợi của người dân và nâng cao hiệu quả khai thác nguồn lực đất đai.
quyen-su-dung-dat-1795259079.jpg
Thêm cơ chế bảo vệ quyền lợi người dân trong quản lý và thu hồi đất.

Gỡ nút thắt pháp lý, mở rộng diện được xem xét cấp sổ đỏ

Sáng 21/11, Quốc hội biểu quyết thông qua Luật Đất đai (sửa đổi) với đa số đại biểu có mặt tán thành. Luật đưa ra nhiều điều chỉnh liên quan trực tiếp đến quá trình quản lý, sử dụng đất, từ công nhận quyền sử dụng đất, xử lý các giao dịch chưa hoàn tất thủ tục pháp lý đến cơ chế bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất.

Theo kế hoạch, Luật Đất đai (sửa đổi) sẽ chính thức có hiệu lực từ ngày 1/7/2027. Riêng bảng giá đất và hệ số điều chỉnh giá đất theo quy định mới được áp dụng từ ngày 1/1/2028. Đây là những mốc thời gian quan trọng, đánh dấu quá trình chuyển đổi sang cơ chế quản lý đất đai với nhiều thay đổi về thủ tục và phương thức thực hiện.

Một trong những nội dung có tác động trực tiếp đến đông đảo người dân là việc điều chỉnh các điều kiện cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất (sổ đỏ). Thực tế cho thấy, không ít hộ gia đình đã sinh sống, quản lý và sử dụng đất ổn định trong thời gian dài nhưng vẫn chưa thể hoàn thiện giấy tờ pháp lý. Nguyên nhân có thể xuất phát từ nguồn gốc đất phức tạp, hồ sơ thất lạc hoặc quá trình chuyển nhượng qua nhiều người chưa được đăng ký đầy đủ.

Để giải quyết những tồn tại này, Luật Đất đai (sửa đổi) mở rộng phạm vi xem xét cấp giấy chứng nhận đối với một số trường hợp chưa có giấy tờ về quyền sử dụng đất. Cụ thể, hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất từ trước ngày 1/7/2014, nếu đáp ứng các điều kiện theo quy định và không thuộc nhóm trường hợp bị loại trừ, có thể được xem xét công nhận quyền sử dụng đất.

Không chỉ tháo gỡ khó khăn cho nhóm sử dụng đất không có giấy tờ, luật còn đề cập đến những trường hợp đã nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất trước ngày 1/8/2024 nhưng chưa hoàn thành thủ tục sang tên. Với những trường hợp đáp ứng điều kiện tương ứng, người đang trực tiếp sử dụng đất vẫn có cơ hội được cấp giấy chứng nhận.

Một điểm mới khác là cách xử lý đối với thửa đất đang phát sinh tranh chấp. Thay vì để toàn bộ diện tích bị ảnh hưởng bởi tranh chấp, luật cho phép xem xét cấp giấy chứng nhận đối với phần đất không có tranh chấp, nếu xác định được cụ thể ranh giới, diện tích và đáp ứng điều kiện tách thửa.

Bên cạnh đó, người dân khi thực hiện thủ tục cấp giấy chứng nhận lần đầu có thể đăng ký ghi nợ tiền sử dụng đất nếu có nhu cầu. Đối với đất thuộc quyền sử dụng chung của các thành viên trong gia đình, việc thể hiện thông tin trên giấy chứng nhận được thực hiện theo thỏa thuận của những người có chung quyền sử dụng đất và các thành viên phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về nội dung đã thống nhất. Riêng trường hợp quyền sử dụng đất là tài sản chung của vợ chồng, giấy chứng nhận phải thể hiện đầy đủ họ tên của cả hai người.

Đánh giá về những thay đổi này, ông Nguyễn Duy Thành, Chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Quản lý nhà Toàn Cầu (Global Home) cho rằng, đây là một trong những lần sửa đổi quan trọng của pháp luật đất đai trong nhiều năm trở lại đây.

"Tôi cho rằng, đây là một trong những lần sửa đổi quan trọng nhất của pháp luật đất đai trong nhiều năm qua. Điểm đáng chú ý là tư duy quản lý đất đai đang chuyển dần từ quản lý hành chính sang quản lý dựa trên hiệu quả sử dụng đất và quyền lợi thực tế của người dân".

Theo ông Thành, bên cạnh việc mở rộng điều kiện cấp giấy chứng nhận cho các trường hợp sử dụng đất ổn định nhưng thiếu hồ sơ pháp lý, những thay đổi về bồi thường, cơ chế giá đất, quản lý đất chậm đưa vào sử dụng và minh bạch hóa quy hoạch cũng là các nội dung đáng chú ý.

Ông đánh giá việc tạo thêm cơ hội hợp thức hóa quyền sử dụng đất sẽ giải quyết phần nào những bất cập tích tụ qua nhiều năm. Khi quyền sử dụng đất được pháp luật công nhận, người dân có thêm cơ sở để bảo vệ tài sản, thực hiện các giao dịch hợp pháp, tiếp cận nguồn vốn tín dụng và sử dụng quyền sử dụng đất để thế chấp theo quy định. Đồng thời, việc hoàn thiện hồ sơ pháp lý cũng góp phần hạn chế những tranh chấp phát sinh từ quá trình mua bán, chuyển nhượng qua nhiều thế hệ.

Đa dạng cách bồi thường, tăng lựa chọn cho người có đất bị thu hồi

Ngoài chính sách cấp giấy chứng nhận, những điều chỉnh về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cũng là nội dung đáng quan tâm của luật mới. Đây vốn là vấn đề có ảnh hưởng lớn đến đời sống, sinh kế của người dân, nhất là tại những khu vực triển khai dự án hạ tầng, quốc phòng, an ninh hoặc các công trình phục vụ phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng.

tai-dinh-cu-1795259226.jpg
Bồi thường, hỗ trợ và tái định cư phải bảo đảm công khai, minh bạch, công bằng và đúng quy định pháp luật.

Luật đặt ra yêu cầu quá trình bồi thường, hỗ trợ và tái định cư phải bảo đảm các nguyên tắc dân chủ, khách quan, công bằng, công khai, minh bạch, kịp thời và đúng quy định. Trong quá trình thực hiện, những người thuộc diện chính sách xã hội và các hộ trực tiếp sản xuất nông nghiệp được ưu tiên xem xét.

Đáng chú ý, hình thức bồi thường về đất không còn chỉ giới hạn trong việc bố trí diện tích đất có cùng mục đích sử dụng như trước. Theo quy định mới, phương án ưu tiên vẫn là giao đất hoặc cho thuê đất có cùng mục đích với loại đất bị thu hồi. Tuy nhiên, nếu địa phương không có quỹ đất cùng mục đích nhưng đáp ứng điều kiện về quỹ đất, quỹ nhà ở, người dân có nhu cầu thì có thể được bồi thường bằng loại đất khác mục đích sử dụng hoặc bằng nhà ở.

Trong trường hợp không thể bố trí đất hoặc nhà ở để bồi thường, phương án chi trả bằng tiền sẽ được áp dụng theo quy định, trừ những trường hợp thu hồi đất ở, nhà ở. Ngược lại, ngay cả khi địa phương có khả năng bố trí đất hoặc nhà ở, người bị thu hồi vẫn có thể lựa chọn nhận tiền nếu không có nhu cầu tiếp nhận các tài sản này.

Đặc biệt, luật bổ sung cơ chế cho phép người có đất bị thu hồi hoán đổi diện tích đất ở bị ảnh hưởng sang phần đất nông nghiệp hoặc đất phi nông nghiệp còn lại trong cùng thửa đất. Việc hoán đổi cũng có thể được thực hiện với một thửa đất khác thuộc quyền sử dụng của người dân trong phạm vi đơn vị hành chính cấp xã nơi có đất bị thu hồi, theo quy định của Chính phủ.

Quy định này tạo thêm phương án xử lý đối với những trường hợp diện tích đất ở bị thu hồi nhưng người dân vẫn còn quỹ đất khác phù hợp. Qua đó, chính sách bồi thường có thể được điều chỉnh linh hoạt hơn theo điều kiện thực tế và nhu cầu của từng hộ gia đình.

Tuy nhiên, luật cũng xác định rõ những trường hợp không thuộc diện được bồi thường về đất, chẳng hạn đất thuê trả tiền hằng năm, đất thuộc quỹ đất nông nghiệp sử dụng vào mục đích công ích của UBND cấp xã hoặc đất do cơ quan, tổ chức nhà nước quản lý, ngoại trừ phần diện tích có người sử dụng đủ điều kiện được bồi thường.

Đối với người sử dụng đất không đủ điều kiện nhận bồi thường về đất nhưng đã bỏ ra các khoản đầu tư hợp lý mà chưa thu hồi được, pháp luật vẫn xem xét bồi thường chi phí đầu tư còn lại. Những khoản này có thể bao gồm chi phí san lấp mặt bằng, cải tạo đất, tăng độ màu mỡ, thau chua rửa mặn, chống xói mòn hoặc gia cố nền đất phục vụ hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Các tài sản gắn liền với đất như nhà ở, công trình xây dựng, cây trồng và vật nuôi nếu bị thiệt hại do thu hồi đất cũng được xem xét bồi thường. UBND cấp tỉnh có trách nhiệm xây dựng đơn giá bồi thường phù hợp với tình hình thực tế, đồng thời điều chỉnh khi có biến động.

Nhìn nhận về tác động dài hạn, ông Nguyễn Duy Thành kỳ vọng những thay đổi trong luật sẽ góp phần tạo lập môi trường bất động sản minh bạch hơn, hạn chế hoạt động đầu cơ và giảm các khiếu nại kéo dài liên quan đến thu hồi đất. Khi quyền lợi của người dân được bảo đảm tốt hơn, nguồn lực đất đai cũng có điều kiện được khai thác hiệu quả, phục vụ đầu tư hạ tầng và phát triển kinh tế.

Dù vậy, ông Thành lưu ý kết quả thực thi không chỉ phụ thuộc vào những quy định được thông qua mà còn nằm ở hệ thống văn bản hướng dẫn và năng lực tổ chức thực hiện tại từng địa phương. Các khái niệm như "đất bỏ hoang", "đất chậm đưa vào sử dụng", cũng như những trường hợp miễn trừ đối với đất ở hợp pháp của hộ gia đình cần được giải thích rõ ràng, tránh cách hiểu và áp dụng thiếu thống nhất.

Luật Đất đai (sửa đổi) không chỉ hướng đến tháo gỡ những vướng mắc về thủ tục, giấy tờ mà còn đặt ra yêu cầu cân bằng lợi ích giữa Nhà nước, người sử dụng đất và các chủ thể liên quan. Việc cụ thể hóa các quy định bằng hướng dẫn minh bạch, thống nhất sẽ là yếu tố quyết định để những chính sách mới thực sự đi vào cuộc sống.

Đăng ký đặt báo