Việc Quốc hội khóa XV thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ được kỳ vọng sẽ tạo ra bước ngoặt quan trọng trong cách tiếp cận và khai thác giá trị của tri thức tại Việt Nam. Không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ quyền, luật mới hướng tới xây dựng hành lang pháp lý cho quá trình “tài sản hóa” sở hữu trí tuệ, biến các kết quả nghiên cứu, sáng tạo thành nguồn lực kinh tế thực sự, đóng góp trực tiếp cho tăng trưởng và năng lực cạnh tranh quốc gia.
So với các lần điều chỉnh trước, Luật sửa đổi lần này mang tính toàn diện hơn khi vừa cập nhật các chuẩn mực quốc tế mới, vừa tháo gỡ những vướng mắc kéo dài trong thực tiễn áp dụng. Tinh thần xuyên suốt là đặt sở hữu trí tuệ vào đúng vị trí của nó trong bối cảnh kinh tế số, nơi tài sản vô hình ngày càng giữ vai trò quyết định trong hoạt động sản xuất, kinh doanh. Các sáng chế, phần mềm, giải pháp công nghệ hay dữ liệu không còn chỉ được nhìn nhận như thành quả nghiên cứu thuần túy, mà được coi là tài sản có thể định giá, chuyển nhượng, cho thuê hoặc sử dụng làm tài sản bảo đảm để huy động vốn.
Một điểm mới đáng chú ý là khuôn khổ pháp lý về ghi nhận và quản lý tài sản trí tuệ trong doanh nghiệp. Đây là vấn đề được cộng đồng doanh nghiệp quan tâm từ lâu nhưng chưa có hướng dẫn rõ ràng. Luật đã đưa ra các nguyên tắc khung về quản lý, hạch toán tài sản trí tuệ và giao Chính phủ quy định chi tiết tiêu chuẩn định giá, phương pháp theo dõi. Ngay cả với những tài sản chưa đủ điều kiện ghi nhận trên bảng cân đối kế toán, doanh nghiệp vẫn có thể quản lý qua sổ sách riêng, chủ động định giá để phục vụ hoạch định chiến lược, qua đó nâng cao năng lực quản trị và tính minh bạch của tài sản vô hình.
Ở góc độ quản lý nhà nước, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng nhấn mạnh, khoa học và công nghệ chỉ có thể phát triển bền vững khi các kết quả nghiên cứu được đưa vào thực tiễn và thương mại hóa. Theo Bộ trưởng, sở hữu trí tuệ chính là “công cụ” để chuyển hóa tri thức thành tài sản, từ đó tạo ra các dòng vốn mới cho nền kinh tế thông qua hoạt động định giá, chuyển nhượng, cho thuê hay thế chấp. Ông cũng cho rằng, trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, Việt Nam cần tận dụng trí tuệ toàn cầu để tạo ra những bước bứt phá trong phát triển.
Luật sửa đổi đã điều chỉnh 76 điều, bổ sung nhiều nội dung mới nhằm bắt kịp xu thế quốc tế. Trong đó, định nghĩa về kiểu dáng công nghiệp được mở rộng sang môi trường số; việc sử dụng dữ liệu công khai hợp pháp để huấn luyện trí tuệ nhân tạo được cho phép nhưng vẫn bảo đảm không xâm phạm quyền, lợi ích chính đáng của tác giả. Song song với đó là nỗ lực cải cách thủ tục hành chính, hướng tới quản lý trực tuyến toàn trình, rút ngắn thời gian và chi phí cho người dân, doanh nghiệp.
Công tác bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ cũng được tăng cường với các cơ chế chống lạm dụng độc quyền, nâng cao trách nhiệm phối hợp giữa Tòa án và Viện Kiểm sát trong giải quyết tranh chấp. Vai trò của các tổ chức trung gian như tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả, tổ chức đại diện sở hữu công nghiệp được siết chặt nhằm bảo đảm tính minh bạch và bảo vệ tốt hơn quyền lợi của các chủ thể sáng tạo.
Theo Luật sư Phạm Duy Khương, Luật sư điều hành ASL LAW, điểm cốt lõi và có ý nghĩa lâu dài nhất của Luật sửa đổi là sự chuyển dịch tư duy: từ coi quyền sở hữu trí tuệ đơn thuần là công cụ bảo hộ pháp lý sang thừa nhận đây là một loại tài sản thương mại có giá trị thực. Khi được định giá và đưa vào giao dịch, quyền sở hữu trí tuệ có thể trở thành đòn bẩy giúp doanh nghiệp huy động vốn, mở rộng quy mô, gia tăng giá trị thương hiệu và khả năng cạnh tranh.
Sự thay đổi này cũng tạo động lực trực tiếp khuyến khích các cá nhân, tổ chức đầu tư mạnh mẽ hơn cho nghiên cứu - phát triển và đổi mới sáng tạo, bởi họ có cơ hội thu hồi và khai thác giá trị kinh tế từ các kết quả sáng tạo. Ở tầm vĩ mô, việc thương mại hóa quyền sở hữu trí tuệ góp phần hình thành thị trường giao dịch tài sản trí tuệ minh bạch, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị sáng tạo toàn cầu.
Đặc biệt, cơ chế chia sẻ quyền sở hữu trí tuệ giữa Nhà nước, tổ chức khoa học - công nghệ và doanh nghiệp được xác định là chìa khóa để “mở khóa” các kết quả nghiên cứu. Khi quyền và lợi ích của các bên được xác định rõ ràng, gắn với mức độ đóng góp và phương pháp định giá cụ thể, nguồn lực đầu tư công sẽ được bảo toàn, đồng thời thúc đẩy hợp tác hiệu quả giữa trường - viện - doanh nghiệp. Với một khung pháp lý đồng bộ và các quy định hướng dẫn kịp thời, Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi được kỳ vọng sẽ đưa tri thức trở thành động lực tăng trưởng mới của nền kinh tế Việt Nam.
