Lịch sử lâu đời của nghề rèn ở Phúc Sen
Theo nhiều tài liệu và truyền thuyết dân gian, nghề rèn ở Phúc Sen đã xuất hiện từ hàng trăm năm trước, thậm chí có ý kiến cho rằng nghề đã tồn tại từ khoảng thế kỷ XI. Ban đầu, nghề rèn gắn với việc chế tạo vũ khí và công cụ lao động phục vụ đời sống của cư dân miền núi. Trải qua nhiều thế hệ, những bí quyết nghề nghiệp được truyền từ cha sang con, từ ông sang cháu, tạo nên một làng nghề nổi tiếng khắp vùng Đông Bắc.
Ngày nay, nghề rèn không chỉ giúp người dân duy trì sinh kế mà còn trở thành niềm tự hào của cộng đồng người Nùng An. Năm 2019, nghề rèn của người Nùng An ở Phúc Sen được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, đánh dấu bước phát triển quan trọng trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống.
Ngôi làng vang tiếng búa suốt ngày đêm
Đến Phúc Sen, du khách dễ dàng cảm nhận không khí lao động đặc trưng của làng nghề. Tiếng búa đập vào đe vang lên đều đặn từ sáng sớm đến chiều tối. Những lò than đỏ lửa quanh năm tạo nên khung cảnh vừa mộc mạc vừa sinh động. Hiện nay, xã Phúc Sen có hàng trăm lò rèn và xưởng sản xuất quy mô hộ gia đình. Nghề rèn đã tạo việc làm cho hàng trăm lao động địa phương, trở thành nguồn thu nhập chính của nhiều hộ dân.
Điều đặc biệt là dù máy móc đã được đưa vào hỗ trợ một số công đoạn như đập, mài hay tiện sản phẩm, nhiều khâu quan trọng vẫn được thực hiện hoàn toàn bằng phương pháp thủ công. Chính điều đó tạo nên giá trị riêng và chất lượng vượt trội của sản phẩm Phúc Sen.
Người thợ Phúc Sen nổi tiếng bởi kinh nghiệm và kỹ năng được tích lũy qua nhiều thế hệ. Họ không phụ thuộc hoàn toàn vào công thức hay máy móc mà chủ yếu dựa vào cảm nhận và tay nghề.
Công đoạn khó nhất là tôi thép. Người thợ phải quan sát màu sắc của thép khi nung đỏ để xác định nhiệt độ thích hợp. Chỉ cần sai lệch vài giây trong quá trình nhúng thép vào nước cũng có thể làm giảm chất lượng sản phẩm. Những bí quyết ấy không dễ học từ sách vở mà phải được đúc kết qua nhiều năm lao động thực tế.
Nguyên liệu chủ yếu là thép chất lượng cao được tuyển chọn kỹ lưỡng. Sau nhiều lần nung, đập, tạo hình và tôi luyện, sản phẩm hoàn thiện có độ cứng tốt nhưng vẫn giữ được độ dẻo cần thiết, ít bị sứt mẻ trong quá trình sử dụng.
Sản phẩm đa dạng và nổi tiếng
Từ lâu, dao Phúc Sen đã trở thành thương hiệu được nhiều người biết đến. Ngoài dao, người dân còn sản xuất kéo, liềm, cuốc, búa, rìu, thuổng và nhiều loại nông cụ khác phục vụ sản xuất nông nghiệp.
Các sản phẩm của làng nghề không có vẻ ngoài quá cầu kỳ nhưng được đánh giá cao về độ sắc bén, độ bền và tính thực dụng. Chính vì vậy, sản phẩm Phúc Sen được tiêu thụ rộng rãi không chỉ trong tỉnh Cao Bằng mà còn có mặt tại nhiều tỉnh miền núi phía Bắc, Tây Nguyên, Hà Nội và cả khu vực biên giới. Nhiều khách hàng sẵn sàng tìm đến tận làng nghề để mua sản phẩm chính gốc bởi tin tưởng vào chất lượng đã được khẳng định qua thời gian.
Đối với người Nùng An, nghề rèn không đơn thuần là một nghề mưu sinh mà còn là một phần quan trọng trong đời sống văn hóa cộng đồng. Mỗi gia đình đều coi việc giữ nghề như một trách nhiệm với tổ tiên.
Trong các gia đình làm nghề, trẻ em từ nhỏ đã được tiếp xúc với tiếng búa, lò than và những câu chuyện về nghề truyền thống. Khi trưởng thành, nhiều người tiếp tục nối nghiệp cha ông, góp phần bảo tồn một nghề thủ công quý giá. Nhờ vậy, dù trải qua nhiều biến động của nền kinh tế thị trường, nghề rèn Phúc Sen vẫn giữ được bản sắc riêng và sức sống bền bỉ.
Điểm đến hấp dẫn của du lịch Cao Bằng
Những năm gần đây, làng nghề rèn Phúc Sen đã trở thành điểm đến hấp dẫn trong hành trình khám phá Cao Bằng. Du khách đến đây không chỉ mua sắm sản phẩm thủ công mà còn được tận mắt chứng kiến quy trình rèn truyền thống.
Nhiều người thích thú khi được quan sát những thanh thép đỏ rực dưới lò than, những nhát búa mạnh mẽ tạo hình sản phẩm hay công đoạn tôi thép đầy bí quyết. Các nghệ nhân cũng sẵn sàng chia sẻ câu chuyện về lịch sử làng nghề và cuộc sống của người dân địa phương. Sự kết hợp giữa giá trị văn hóa truyền thống và cảnh quan thiên nhiên của Cao Bằng đã giúp Phúc Sen trở thành điểm dừng chân độc đáo đối với du khách trong và ngoài nước.
Trong xu thế công nghiệp hóa và cạnh tranh từ các sản phẩm sản xuất hàng loạt, nghề rèn Phúc Sen vẫn đứng vững trước nhiều thách thức. Tuy nhiên, việc được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia cùng các chính sách hỗ trợ của địa phương đã tạo động lực để làng nghề tiếp tục phát triển.
Nhiều hộ sản xuất đã kết hợp giữa kỹ thuật truyền thống với công nghệ hiện đại nhằm nâng cao năng suất nhưng vẫn giữ được nét đặc trưng của sản phẩm thủ công. Đồng thời, hoạt động du lịch cộng đồng cũng mở ra hướng đi mới, giúp tăng giá trị kinh tế và quảng bá hình ảnh làng nghề.
Làng nghề rèn Phúc Sen là biểu tượng sinh động cho sức sống bền bỉ của các nghề thủ công truyền thống Việt Nam. Qua hàng trăm năm tồn tại và phát triển, những tiếng búa vang lên nơi miền sơn cước Cao Bằng vẫn đều đặn kể câu chuyện về sự lao động cần cù, tài hoa và lòng tự hào của người Nùng An. Không chỉ tạo ra những sản phẩm chất lượng, Phúc Sen còn gìn giữ một di sản văn hóa quý báu, góp phần làm giàu thêm bản sắc văn hóa dân tộc và trở thành điểm sáng trên bản đồ du lịch làng nghề Việt Nam.
