Tại tọa đàm “Nông nghiệp Việt Nam trong kỷ nguyên số: Tái cấu trúc để bứt phá bền vững”, do Hội Cơ khí Nông nghiệp Việt Nam, Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường TP.HCM phối hợp cùng Công ty TNHH MTV Dịch vụ Quảng cáo và Triển lãm Minh Vi (VEAS) tổ chức ngày 31/3 vừa qua, các chuyên gia và doanh nghiệp nhận định việc đẩy mạnh cơ giới hóa, chuyển đổi số và áp dụng tiêu chuẩn ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị) là con đường tất yếu để giải quyết nghịch lý năng suất thấp và tình trạng thiếu hụt lao động trong nông nghiệp.
Từ “bệ đỡ” kinh tế đến yêu cầu tái cấu trúc năng suất
Theo GS.TS Nguyễn Huy Bích, Ủy viên Ban Thường vụ Hội Cơ khí Nông nghiệp Việt Nam, Nguyên Trưởng khoa Cơ khí, Trường Đại học Nông Lâm TP.HCM, cho rằng dù nông nghiệp từng là “bệ đỡ” của nền kinh tế trong giai đoạn dịch Covid-19, nhưng các chỉ số về năng suất và cơ cấu lao động đang bộc lộ nhiều hạn chế.
Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, đến hết năm 2025, lực lượng lao động nông thôn chiếm khoảng 61,47% tổng lao động cả nước. Tuy nhiên, tổng giá trị sản phẩm nông nghiệp chỉ đạt khoảng 59,83 tỷ USD, đóng góp chưa đến 12% vào GDP.
“Những con số này cho thấy nông nghiệp đang sử dụng lượng lớn lao động nhưng giá trị tạo ra còn khiêm tốn. Điều này dẫn tới thu nhập bình quân của nông dân thấp, khiến lực lượng lao động trẻ dịch chuyển ra đô thị”, ông Bích nhấn mạnh.
Ông cho biết thêm, thời gian qua thị trường xuất khẩu gạo, đặc biệt sang Philippines và Indonesia, là hai thị trường lớn nhất, gặp khó khăn khi nhu cầu giảm, kéo theo giá lúa trong nước đi xuống. Hiện nay, ước tính thu nhập của nông dân từ 1.000 m2 canh tác trong hơn 3,5 tháng chỉ đạt chưa đến 4 triệu đồng lợi nhuận.
Đáng chú ý, để sản xuất 1 kg lúa cần tới khoảng 5 m3 nước, cho thấy mức độ thâm dụng tài nguyên còn cao và phương thức canh tác vẫn tồn tại nhiều hạn chế. “Con đường để tạo đột phá là nâng cao năng suất và giảm dần sự phụ thuộc vào lao động thông qua công nghệ. Trong quá trình này, vai trò của chính sách vĩ mô là hết sức quan trọng”, GS.TS Nguyễn Huy Bích nhấn mạnh.
Theo ông, việc ban hành Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về thúc đẩy ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số mang ý nghĩa định hướng chiến lược, không chỉ đối với nông nghiệp mà còn với các ngành thâm dụng lao động như dệt may, da giày. Việc nâng cao năng suất thông qua cơ giới hóa, chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) là hướng đi tất yếu để chuyển đổi sang mô hình nông nghiệp thông minh, phát triển bền vững theo tiêu chuẩn ESG.
Ở góc độ doanh nghiệp, thách thức lớn nhất được chỉ ra là nhân lực. Đại diện doanh nghiệp trong chuỗi giá trị sầu riêng cho biết hơn 60% lao động nông nghiệp có trình độ cấp 1 trở xuống, độ tuổi trung bình trên 45. Việc thuyết phục nông dân áp dụng công nghệ gặp nhiều khó khăn khi họ chưa nhìn thấy lợi ích kinh tế ngay lập tức so với thời gian bỏ ra.
Trước thực tế này, ông Nguyễn Hữu Hùng, Chuyên gia tư vấn Chuyển đổi số tại FPT Digital (Tập đoàn FPT), đề xuất phương thức “chia nhỏ bài toán”. Theo đó, thay vì triển khai giải pháp phức tạp ngay từ đầu, doanh nghiệp nên bắt đầu bằng những ứng dụng đơn giản như số hóa chấm công để người lao động thấy rõ sự chính xác trong trả lương, từ đó hình thành niềm tin và từng bước tiếp cận các giải pháp lớn hơn.
Công nghệ và ESG định hình mô hình tăng trưởng mới
Bên cạnh chuyển đổi số, thực hành ESG được xem là “chìa khóa” nâng cao giá trị nông sản. TS. Trần Tấn Việt, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Nông nghiệp Thành Thành Công, Phó Chủ tịch thường trực HĐQT Công ty CP Phát triển Nông nghiệp (AGRIS), cho rằng ESG không phải khái niệm xa lạ, bởi bản chất của nông nghiệp bền vững từ lâu đã hướng đến giảm tác động môi trường, bảo vệ sức khỏe và nâng cao thu nhập cho nông dân. Tuy nhiên, để triển khai hiệu quả cần cách tiếp cận bài bản, có hệ thống quản trị và sự tham gia của chuyên gia.
Ông cho biết AGRIS đã xây dựng bộ tiêu chuẩn canh tác cho cây mía, từ lượng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật đến năng suất kỳ vọng trên mỗi hecta. Nếu nông dân tuân thủ đúng quy trình, doanh nghiệp sẽ thu mua với giá cao hơn khoảng 500 đồng/kg.
Theo TS. Trần Tấn Việt, ESG không chỉ là yêu cầu tuân thủ mà còn là công cụ tổ chức lại hoạt động hiệu quả hơn, đặc biệt trong kết nối chuỗi giá trị giữa doanh nghiệp và nông dân. Ngành nông sản Việt đang chuyển dần từ sản xuất theo số lượng sang chất lượng và giá trị bền vững.
Ở góc độ doanh nghiệp tiên phong, ông cho biết AGRIS tập trung vào Agtech – Công nghệ nông nghiệp, kiểm soát toàn bộ quy trình sản xuất từ gốc rễ và tái định hình chuỗi giá trị.
Trong đó, Farm Service – Dịch vụ nông trường giúp giảm chi phí đầu vào và nâng cao hiệu quả vận hành thông qua hệ sinh thái vật tư và dịch vụ nông nghiệp. Farm Design – Thiết kế nông trường hỗ trợ phân tích dữ liệu vùng trồng, mô hình đất và khí hậu để tối ưu thiết kế nông trường, tăng năng suất và giảm rủi ro.
Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong quản lý sản xuất, dự báo mùa vụ, truy xuất nguồn gốc và tối ưu chuỗi cung ứng giúp tối ưu sử dụng tài nguyên, giảm lãng phí và hạ giá thành sản xuất.
Áp lực chi phí và yêu cầu tái cấu trúc toàn diện
Chi phí đầu vào leo thang đang tạo áp lực lớn lên lợi nhuận ngành nông sản trong bối cảnh thị trường toàn cầu biến động. Giá phân bón, nhiên liệu, thức ăn chăn nuôi và logistics tăng cao khiến biên lợi nhuận thu hẹp, trong khi tiêu chuẩn xuất khẩu ngày càng khắt khe.
Theo báo cáo cập nhật ngành thủy sản cuối tháng 3/2026 của Công ty Chứng khoán SSI, biên lợi nhuận ngành có thể trở về mức bình thường trong năm 2026, nhưng chi phí đầu vào vẫn ở mức cao. Đặc biệt, chi phí thức ăn – chiếm tỷ trọng lớn – phụ thuộc nhiều vào nguồn khô đậu tương nhập khẩu, khiến ngành nhạy cảm với biến động tỷ giá USD/VND và giá hàng hóa toàn cầu.
Trong bối cảnh đó, các chuyên gia cho rằng tái cấu trúc không còn là chiến lược dài hạn mà đã trở thành yêu cầu cấp bách. Trọng tâm là tối ưu toàn bộ chuỗi giá trị từ sản xuất, chế biến đến phân phối.
Ba trụ cột chiến lược được nhấn mạnh gồm: nông nghiệp theo tiêu chuẩn ESG; cơ giới hóa sản xuất; và ứng dụng AI trong quản lý, dự báo và truy xuất nguồn gốc.
Bên cạnh đó, tọa đàm cũng là hoạt động khởi động cho chuỗi triển lãm chuyên ngành dự kiến diễn ra vào tháng 6/2026 tại TP.HCM do VEAS tổ chức. Triển lãm Agri Vietnam 2026 dự kiến quy tụ hơn 200 doanh nghiệp đến từ 15 quốc gia và vùng lãnh thổ như Ấn Độ, Đài Loan, Thái Lan, Trung Quốc, Việt Nam… hướng tới mục tiêu trở thành nền tảng kết nối toàn diện giữa nhà cung cấp công nghệ và đối tác ngành nông nghiệp.
Song song, Triển lãm Công nghệ sinh học nông nghiệp và chăn nuôi – BioTech Vietnam 2026 sẽ lần đầu được tổ chức, kỳ vọng thúc đẩy nông nghiệp xanh, giới thiệu công nghệ gene, giống mới và mô hình tuần hoàn, nâng cao năng lực cạnh tranh nông sản Việt.
Nhìn chung, trong bối cảnh chi phí đầu vào tăng mạnh và thị trường biến động, thông điệp xuyên suốt tại tọa đàm là tái cấu trúc gắn với chuyển đổi số và ESG là con đường tất yếu để nông nghiệp Việt Nam duy trì sức cạnh tranh và phát triển bền vững.
