Trong bối cảnh mức sinh của Việt Nam tiếp tục giảm xuống dưới mức sinh thay thế, Bộ Y tế đang xây dựng thêm các chính sách nhằm tạo động lực cho các gia đình sinh con. Điểm mới trong dự thảo Thông tư hướng dẫn thực hiện công tác dân số là trao thêm quyền chủ động cho các địa phương trong việc ban hành các cơ chế hỗ trợ, thay vì áp dụng một chính sách thống nhất trên phạm vi cả nước.
Theo dự thảo do Cục Dân số xây dựng, các tỉnh, thành phố có thể căn cứ điều kiện kinh tế - xã hội và khả năng cân đối ngân sách để quyết định mức hỗ trợ bằng tiền hoặc hiện vật đối với phụ nữ mang thai, phụ nữ sinh con, gia đình sinh đủ hai con cũng như trẻ em trong những năm đầu đời.
Đáng chú ý, dự thảo đề xuất cho phép địa phương xây dựng chính sách trợ cấp tài chính hằng tháng cho trẻ từ khi sinh đến đủ 12 tháng, 24 tháng hoặc 36 tháng tuổi. Đây được xem là một trong những giải pháp mới nhằm giảm bớt gánh nặng chi phí nuôi con, đồng thời góp phần cải thiện tình trạng mức sinh đang ở mức thấp.
Ngoài khoản hỗ trợ định kỳ dành cho trẻ nhỏ, các địa phương cũng có thể triển khai thêm nhiều chính sách khác như hỗ trợ chi phí ăn trưa cho trẻ mầm non hoặc mở rộng các chương trình hỗ trợ bằng tiền, hiện vật đối với phụ nữ mang thai và các gia đình sinh đủ hai con.
Dự thảo cũng hướng đến mục tiêu nâng cao chất lượng dân số và giảm mất cân bằng giới tính khi sinh. Theo đó, địa phương được khuyến khích xây dựng chính sách hỗ trợ gia đình sinh hai con gái, trẻ em gái tại vùng khó khăn thông qua miễn, giảm học phí, hỗ trợ bảo hiểm y tế, sữa học đường hoặc các chương trình hỗ trợ phát triển kinh tế dành cho phụ nữ.
Song song với chính sách dành cho cá nhân, dự thảo còn đề xuất cơ chế khen thưởng đối với các xã, phường có từ 60% phụ nữ sinh đủ hai con trở lên. Hình thức khen thưởng có thể được thực hiện một lần hoặc áp dụng với những địa phương duy trì kết quả liên tục trong 3 năm hoặc 5 năm.
Theo Bộ Y tế, sau khi Thông tư được ban hành, Sở Y tế các địa phương sẽ tham mưu để Hội đồng nhân dân cùng cấp quyết định mức hỗ trợ cụ thể, bảo đảm phù hợp với nguồn lực ngân sách và nhu cầu thực tế của từng địa phương.
Thực tế cho thấy nhiều tỉnh, thành đã chủ động triển khai chính sách khuyến sinh trong những năm qua. Báo cáo tổng kết 5 năm thực hiện Thông tư 01/2021 cho thấy một số địa phương có mức sinh thấp đã dành nguồn lực để hỗ trợ người dân sinh đủ hai con.
Tây Ninh là một trong những địa phương triển khai mạnh các chính sách này khi dành gần 20 tỷ đồng để khen thưởng 99 xã, phường đạt tỷ lệ cao các cặp vợ chồng sinh đủ hai con. Riêng năm 2025, hơn 4.500 phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi đã được nhận hỗ trợ với tổng kinh phí trên 4,5 tỷ đồng.
Tại Đồng Nai, hơn 6.000 phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi đã được hỗ trợ với tổng kinh phí hơn 6 tỷ đồng. Hải Phòng cũng bố trí hơn 1,1 tỷ đồng để khen thưởng các địa phương đạt tỷ lệ sinh đủ hai con và hỗ trợ nhiều nhóm đối tượng khác theo chính sách dân số.
Mặc dù ghi nhận những kết quả nhất định, Cục Dân số đánh giá các chính sách hiện hành vẫn chưa tạo được tác động rõ rệt đối với quyết định sinh con của người dân. Nguyên nhân là mức hỗ trợ phổ biến chỉ từ khoảng 450.000 đồng đến 1 triệu đồng mỗi trường hợp, thấp hơn nhiều so với chi phí nuôi dưỡng trẻ trong bối cảnh giá cả và chi phí sinh hoạt ngày càng tăng.
Chính vì vậy, việc chuyển từ hình thức hỗ trợ một lần sang trợ cấp hằng tháng được kỳ vọng sẽ mang lại hiệu quả thiết thực hơn, góp phần giảm áp lực tài chính cho các gia đình có con nhỏ.
Kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy hỗ trợ tài chính chỉ là một trong nhiều giải pháp để cải thiện mức sinh. Nhiều quốc gia Đông Á như Hàn Quốc, Nhật Bản hay Singapore đã chi nguồn lực rất lớn cho các chương trình trợ cấp khi sinh và hỗ trợ trẻ nhỏ, song kết quả vẫn chưa thể đảo ngược xu hướng mức sinh thấp.
Trong khi đó, các nước Bắc Âu đạt hiệu quả tích cực hơn nhờ kết hợp chính sách trợ cấp với hệ thống phúc lợi xã hội toàn diện như giáo dục mầm non miễn phí, chế độ nghỉ thai sản dài ngày hưởng lương và các chính sách cân bằng giữa công việc với cuộc sống gia đình.
Giới chuyên gia quốc tế đánh giá hỗ trợ tài chính chỉ đóng vai trò "cần" để giảm gánh nặng kinh tế khi nuôi con, còn yếu tố quyết định vẫn là hệ thống an sinh xã hội, dịch vụ công, môi trường làm việc thân thiện với gia đình và bình đẳng giới trong chăm sóc trẻ. Đây cũng là những yếu tố được cho là cần được tính đến nếu muốn các chính sách khuyến sinh phát huy hiệu quả bền vững tại Việt Nam.
