Trong quá trình đó, doanh nghiệp và hợp tác xã (HTX) giữ vai trò đặc biệt quan trọng, bởi đây là những chủ thể trực tiếp tổ chức sản xuất, kinh doanh, kết nối thị trường và chuyển hóa các mục tiêu phát triển xanh thành những mô hình cụ thể trong đời sống kinh tế.
Doanh nghiệp - động lực quan trọng của chuyển đổi xanh
Doanh nghiệp là lực lượng có khả năng tạo ra những thay đổi nhanh và sâu rộng trong quá trình chuyển đổi sang mô hình kinh tế xanh. Với nguồn lực về vốn, công nghệ, nhân lực và khả năng tiếp cận thị trường, doanh nghiệp có thể chủ động đầu tư vào đổi mới dây chuyền sản xuất, sử dụng năng lượng sạch, tiết kiệm nguyên liệu và giảm thiểu chất thải.
Trong sản xuất công nghiệp, chuyển đổi xanh trước hết thể hiện ở việc doanh nghiệp thay thế công nghệ tiêu hao nhiều năng lượng bằng các thiết bị hiện đại, tự động hóa và có hiệu suất cao. Việc sử dụng điện mặt trời, năng lượng sinh khối, các nguồn năng lượng tái tạo khác hoặc tối ưu hóa hệ thống quản lý năng lượng giúp giảm chi phí sản xuất đồng thời hạn chế phát thải carbon.
Ở lĩnh vực nông nghiệp, doanh nghiệp có thể đóng vai trò dẫn dắt chuỗi giá trị thông qua đầu tư vào giống, vật tư sinh học, công nghệ tưới tiết kiệm, sản xuất hữu cơ, chế biến sâu và truy xuất nguồn gốc. Khi doanh nghiệp xây dựng được thị trường ổn định cho nông sản xanh, người sản xuất có thêm động lực chuyển đổi phương thức canh tác theo hướng giảm sử dụng hóa chất, tiết kiệm tài nguyên đất và nước.
Một vai trò ngày càng quan trọng khác của doanh nghiệp là thúc đẩy kinh tế tuần hoàn. Thay vì mô hình “khai thác - sản xuất - tiêu dùng - thải bỏ”, doanh nghiệp có thể thiết kế sản phẩm theo hướng dễ tái sử dụng, sửa chữa và tái chế; tận dụng phụ phẩm làm nguyên liệu đầu vào cho quá trình sản xuất khác. Chất thải của doanh nghiệp này, nếu được xử lý phù hợp, có thể trở thành nguồn nguyên liệu của doanh nghiệp khác, từ đó giảm áp lực lên tài nguyên thiên nhiên và hạn chế lượng rác thải ra môi trường.
Không chỉ thay đổi công nghệ, doanh nghiệp còn có vai trò hình thành văn hóa kinh doanh xanh. Những yêu cầu về môi trường, xã hội và quản trị ngày càng trở thành một phần quan trọng trong năng lực cạnh tranh. Doanh nghiệp thực hiện tốt các tiêu chuẩn môi trường, minh bạch thông tin, tiết kiệm tài nguyên và bảo đảm trách nhiệm xã hội sẽ có nhiều cơ hội tiếp cận các thị trường có tiêu chuẩn cao, nguồn vốn xanh và những đối tác quốc tế coi trọng phát triển bền vững.
Hợp tác xã - cầu nối đưa kinh tế xanh đến khu vực nông thôn
Nếu doanh nghiệp có thế mạnh về vốn, công nghệ và thị trường thì HTX lại có ưu thế đặc biệt trong việc tập hợp người sản xuất, tổ chức cộng đồng và xây dựng vùng nguyên liệu. Đây là lý do HTX được xem là một trong những chủ thể quan trọng để đưa kinh tế xanh đi vào khu vực nông nghiệp và nông thôn.
Trong nhiều ngành hàng, sản xuất nhỏ lẻ là một trong những nguyên nhân khiến việc kiểm soát chất lượng, sử dụng vật tư, bảo vệ môi trường và truy xuất nguồn gốc gặp khó khăn. HTX có thể khắc phục hạn chế này bằng cách tổ chức các hộ thành viên sản xuất theo quy trình thống nhất, hướng dẫn sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật hợp lý, áp dụng quy trình sản xuất hữu cơ hoặc các tiêu chuẩn sản xuất an toàn.
Thông qua HTX, những mô hình sản xuất xanh có thể được triển khai trên quy mô lớn hơn. Chẳng hạn, phụ phẩm trồng trọt có thể được thu gom để sản xuất phân compost; chất thải chăn nuôi được xử lý thành phân hữu cơ; nước tưới được sử dụng tiết kiệm; bao bì vật tư nông nghiệp được thu gom và xử lý đúng quy định. Những hoạt động này vừa giảm chi phí sản xuất, vừa hạn chế ô nhiễm môi trường.
HTX cũng là mắt xích quan trọng kết nối nông dân với doanh nghiệp. Khi HTX ký kết hợp đồng với doanh nghiệp chế biến, phân phối hoặc xuất khẩu, yêu cầu về chất lượng và tiêu chuẩn môi trường có thể được truyền trực tiếp đến từng thành viên. Ngược lại, doanh nghiệp có được vùng nguyên liệu ổn định, đồng nhất về chất lượng và dễ dàng kiểm soát nguồn gốc.
Đặc biệt, trong phát triển nông nghiệp hữu cơ và nông nghiệp sinh thái, HTX có thể trở thành trung tâm tổ chức sản xuất. Việc nhiều hộ cùng chuyển đổi trên một vùng nguyên liệu sẽ thuận lợi hơn so với từng hộ sản xuất riêng lẻ. HTX cũng có thể đầu tư chung vào máy móc, hệ thống tưới, kho bảo quản, sơ chế, đóng gói và công nghệ truy xuất nguồn gốc, qua đó nâng cao giá trị sản phẩm.
Liên kết doanh nghiệp - HTX tạo sức mạnh cho kinh tế xanh
Một nền kinh tế xanh không thể phát triển bền vững nếu chỉ dựa vào nỗ lực riêng lẻ của doanh nghiệp hoặc HTX. Điều quan trọng là hình thành mạng lưới liên kết giữa doanh nghiệp, HTX, người dân, cơ quan quản lý và các tổ chức khoa học – công nghệ.
Trong chuỗi liên kết này, doanh nghiệp có thể đảm nhiệm vai trò đầu tư, chuyển giao công nghệ, chế biến và mở rộng thị trường; HTX tổ chức vùng nguyên liệu và hướng dẫn thành viên tuân thủ quy trình sản xuất; người nông dân trực tiếp thực hiện các tiêu chuẩn xanh; các cơ quan khoa học cung cấp giải pháp kỹ thuật; còn Nhà nước hoàn thiện chính sách, hạ tầng và cơ chế hỗ trợ.
Liên kết này đặc biệt quan trọng đối với những ngành hàng có yêu cầu cao về truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn môi trường. Khi toàn bộ chuỗi được số hóa, dữ liệu từ sản xuất, thu hoạch, sơ chế đến chế biến và phân phối có thể được cập nhật, giúp nâng cao tính minh bạch và khả năng kiểm soát chất lượng.
Chuyển đổi số vì vậy không chỉ là công cụ nâng cao hiệu quả quản trị mà còn là nền tảng của kinh tế xanh. Doanh nghiệp và HTX có thể sử dụng nền tảng số để quản lý vùng nguyên liệu, theo dõi lượng vật tư sử dụng, kiểm soát tiêu thụ năng lượng, truy xuất sản phẩm và kết nối trực tiếp với khách hàng.
Từ trách nhiệm môi trường đến lợi thế cạnh tranh
Một trong những thay đổi quan trọng của kinh tế xanh là môi trường không còn được xem đơn thuần là vấn đề chi phí mà ngày càng trở thành yếu tố tạo lợi thế cạnh tranh. Doanh nghiệp và HTX đầu tư vào sản xuất xanh có thể phải bỏ ra chi phí ban đầu lớn hơn, nhưng về dài hạn có thể tiết kiệm nguyên liệu, giảm năng lượng, hạn chế chất thải và nâng cao giá trị sản phẩm.
Đối với nông sản, sản phẩm được sản xuất theo hướng hữu cơ, sinh thái, tiết kiệm tài nguyên và có truy xuất nguồn gốc thường có khả năng tạo dựng niềm tin tốt hơn với người tiêu dùng. Đối với doanh nghiệp công nghiệp, sản phẩm có hàm lượng carbon thấp, sử dụng nguyên liệu tái chế và đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường sẽ có nhiều cơ hội tiếp cận chuỗi cung ứng toàn cầu.
Do đó, chuyển đổi xanh không nên được nhìn nhận như một nghĩa vụ mang tính đối phó mà cần trở thành chiến lược phát triển dài hạn. Doanh nghiệp cần đưa mục tiêu giảm phát thải, tiết kiệm tài nguyên và sử dụng năng lượng hiệu quả vào kế hoạch sản xuất – kinh doanh. HTX cũng cần chuyển từ tư duy cung cấp dịch vụ đầu vào đơn thuần sang tổ chức sản xuất theo chuỗi giá trị xanh.
Cần chính sách đồng hành và cơ chế khuyến khích
Để doanh nghiệp và HTX thực sự trở thành lực lượng nòng cốt của kinh tế xanh, cần có hệ sinh thái chính sách đồng bộ. Trước hết là các cơ chế hỗ trợ tín dụng xanh, ưu đãi đầu tư cho công nghệ sạch, năng lượng tái tạo, xử lý chất thải và sản xuất tuần hoàn.
Bên cạnh đó, cần tăng cường đào tạo nguồn nhân lực về quản trị môi trường, tiêu chuẩn xanh, chuyển đổi số và quản trị chuỗi cung ứng. Đối với HTX, hỗ trợ về năng lực quản trị và tiếp cận công nghệ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bởi nhiều HTX còn hạn chế về vốn, nhân lực chuyên môn và khả năng tiếp cận thị trường.
Cần đồng thời phát triển thị trường cho sản phẩm xanh thông qua hệ thống tiêu chuẩn, chứng nhận và truy xuất nguồn gốc minh bạch. Khi người tiêu dùng nhận biết rõ giá trị của sản phẩm xanh và sẵn sàng chi trả tương xứng, doanh nghiệp và HTX sẽ có động lực mạnh hơn để đầu tư.
Hướng tới hệ sinh thái kinh tế xanh
Phát triển kinh tế xanh là quá trình chuyển đổi toàn diện phương thức sản xuất, tiêu dùng và tổ chức thị trường. Trong quá trình ấy, doanh nghiệp là lực lượng tạo động lực về vốn, công nghệ, đổi mới sáng tạo và thị trường; HTX là lực lượng tổ chức cộng đồng, tập hợp người sản xuất và xây dựng vùng nguyên liệu. Hai chủ thể này bổ trợ cho nhau và tạo thành những mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị xanh.
Khi doanh nghiệp liên kết chặt chẽ với HTX, người nông dân và các cơ sở khoa học – công nghệ, những mô hình sản xuất xanh sẽ có điều kiện mở rộng từ quy mô nhỏ thành các chuỗi giá trị có khả năng cạnh tranh. Đây cũng là con đường để Việt Nam đồng thời đạt được nhiều mục tiêu: tăng trưởng kinh tế, nâng cao thu nhập, sử dụng hiệu quả tài nguyên, bảo vệ môi trường và giảm phát thải.
Trong tương lai, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và HTX sẽ ngày càng gắn với khả năng xanh hóa hoạt động sản xuất – kinh doanh. Vì vậy, đầu tư cho kinh tế xanh không chỉ là đầu tư cho môi trường, mà chính là đầu tư cho chất lượng tăng trưởng, sức chống chịu và vị thế của nền kinh tế Việt Nam trong quá trình hội nhập./.
