Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh: Cơ hội nâng vị thế định giá hàng Việt

Việt Nam có lợi thế về sản xuất và xuất khẩu nhiều mặt hàng nông sản chủ lực, song khả năng tham gia hình thành giá tham chiếu trên thị trường quốc tế vẫn còn hạn chế. Dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh được kỳ vọng tạo nền tảng pháp lý để khắc phục khoảng trống này, giúp doanh nghiệp chủ động quản trị rủi ro, từng bước nâng cao vai trò của hàng hóa Việt Nam trong chuỗi giao dịch toàn cầu.
hang-viet-1794654071.jpg
Hàng hóa Việt tìm cơ hội thoát khỏi thế bị động về giá.

Từ vị thế xuất khẩu đến năng lực tham gia xác lập giá

Ngày 11/11/2026, trong chương trình Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI, Chính phủ trình Quốc hội dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. Phiên họp do Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn chủ trì, Phó Chủ tịch Quốc hội, Thượng tướng Nguyễn Doãn Anh điều hành. Thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng trình bày Tờ trình về dự án luật; Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi báo cáo kết quả thẩm tra.

Việc xây dựng luật nhằm cụ thể hóa chủ trương hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, phát triển đồng bộ các loại thị trường và mở rộng hội nhập kinh tế quốc tế. Tuy nhiên, yêu cầu đặt ra không chỉ dừng ở việc hình thành thêm một kênh giao dịch tài chính mà còn là tạo dựng công cụ để doanh nghiệp Việt Nam chủ động hơn trước những biến động của thị trường hàng hóa.

Theo Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng, giao dịch hàng hóa phái sinh đã trở thành một bộ phận quan trọng của thị trường tài chính thế giới, hỗ trợ doanh nghiệp kiểm soát rủi ro giá và xây dựng kế hoạch sản xuất, kinh doanh. Quy mô thị trường thể hiện qua khối lượng giao dịch phái sinh niêm yết toàn cầu năm 2025 đạt 119,29 tỷ hợp đồng, trong đó các sản phẩm phái sinh hàng hóa chiếm khoảng 10,5 tỷ hợp đồng.

Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh: Tạo lập thị trường, bảo vệ nhà đầu tư
Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng trình bày Tờ trình của Chính phủ về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh.

Trong khi đó, Việt Nam sở hữu nhiều mặt hàng có lợi thế cạnh tranh như cà phê, gạo, hồ tiêu và hạt điều. Kim ngạch xuất khẩu hàng hóa năm 2025 đạt gần 500 tỷ USD, cho thấy quy mô và năng lực cung ứng đáng kể của nền kinh tế. Dù vậy, hoạt động giao dịch phái sinh liên quan đến hàng hóa vẫn chủ yếu dựa vào các sở giao dịch nước ngoài. Những sản phẩm được xây dựng từ chính các mặt hàng thế mạnh trong nước chưa nhiều, khiến khả năng tham gia xác lập giá tham chiếu quốc tế chưa tương xứng với vị thế xuất khẩu.

Đây cũng là một trong những khoảng trống mà chính sách mới hướng tới giải quyết. Theo Đề án Phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh giai đoạn 2026 - 2030, định hướng đến năm 2045, Việt Nam đặt mục tiêu đưa 10 mặt hàng sản xuất trong nước vào giao dịch vào năm 2030, hình thành giá tham chiếu cho 3 - 5 mặt hàng và đạt quy mô 8 - 10 triệu hợp đồng mỗi năm.

Thực tế cho thấy, sản lượng xuất khẩu lớn chưa đồng nghĩa với khả năng quyết định giá bán trên thị trường quốc tế. Một quốc gia có thể nằm trong nhóm những nhà cung cấp hàng đầu thế giới về cà phê, hồ tiêu hay gạo nhưng vẫn phải tham chiếu mức giá được hình thành tại các trung tâm giao dịch bên ngoài. Khi đó, doanh nghiệp trong nước chủ yếu thích ứng với những biến động giá đã được xác lập trên thị trường quốc tế, thay vì có đủ công cụ để chủ động tham gia quá trình hình thành giá.

Khoảng cách này phản ánh sự khác biệt giữa năng lực sản xuất và năng lực tổ chức thị trường. Muốn hình thành một mức giá tham chiếu có sức ảnh hưởng, Việt Nam không thể chỉ dựa vào lợi thế về sản lượng hay kim ngạch xuất khẩu. Thị trường cần có số lượng người mua, người bán đủ lớn, thanh khoản ổn định, tiêu chuẩn hàng hóa thống nhất và cơ chế giao dịch minh bạch. Các điều kiện về kho bãi, kiểm định chất lượng, giao nhận, thanh toán và xử lý tranh chấp cũng phải được bảo đảm.

Nếu thiếu những yếu tố này, việc đưa hàng hóa lên niêm yết tại một sở giao dịch chưa chắc tạo ra được mức giá phản ánh đúng cung cầu thực tế. Nói cách khác, xây dựng sở giao dịch mới chỉ là bước khởi đầu; khả năng thu hút các chủ thể tham gia thường xuyên và tạo lập thanh khoản mới quyết định sức cạnh tranh của thị trường.

Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng cho rằng, khi được tổ chức và quản lý hiệu quả, thị trường hàng hóa phái sinh sẽ bổ trợ cho thị trường hàng hóa vật chất, nâng cao khả năng dự báo giá, giúp doanh nghiệp và người sản xuất chủ động phòng ngừa rủi ro. Đồng thời, hoạt động này còn mở ra dư địa phát triển cho các dịch vụ giao dịch, thanh toán, kho bãi, logistics và hỗ trợ thương mại, qua đó thu hút đầu tư và gia tăng giá trị hàng hóa Việt Nam.

Để hiện thực hóa những kỳ vọng trên, dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh gồm 8 chương, 57 điều, tập trung vào 5 nhóm vấn đề: xác định phạm vi điều chỉnh; phát triển thị trường gắn với lợi thế hàng hóa trong nước; hoàn thiện tổ chức và hạ tầng giao dịch; bảo vệ người tham gia, quản trị rủi ro; phân định trách nhiệm quản lý nhà nước và tăng cường kết nối quốc tế.

Dự thảo cũng đặt ra các quy định về điều kiện thành lập, quyền và nghĩa vụ của Sở Giao dịch hàng hóa, Trung tâm thanh toán bù trừ và các thành viên thị trường. Những yêu cầu liên quan đến công khai thông tin, giám sát giao dịch, quản lý vị thế, ký quỹ, bảo đảm thanh toán, bảo vệ tài sản khách hàng và xử lý vi phạm được xem là những cấu phần cần thiết để xây dựng niềm tin đối với thị trường.

Nếu được triển khai đồng bộ, doanh nghiệp xuất khẩu có thể sử dụng các hợp đồng phái sinh để xác định trước mức giá giao dịch, hạn chế thiệt hại khi thị trường biến động bất lợi. Người sản xuất cũng có thêm cơ sở tham khảo khi đưa ra quyết định về mùa vụ, sản lượng và thời điểm bán hàng. Xa hơn, khi quy mô giao dịch và thanh khoản đủ lớn, giá hình thành trong nước có thể trở thành nguồn tham chiếu cho các hợp đồng thương mại quốc tế.

Tuy nhiên, đây là mục tiêu cần thời gian và nhiều điều kiện đi kèm. Giá tham chiếu chỉ có giá trị khi được thị trường chấp nhận, phản ánh tương đối chính xác quan hệ cung cầu và có khả năng duy trì ổn định qua các giao dịch thực tế.

Hoàn thiện cơ chế giám sát, kiểm soát rủi ro để thị trường vận hành thực chất

Đồng tình với sự cần thiết ban hành luật, Ủy ban Kinh tế và Tài chính cho rằng dự thảo vẫn cần tiếp tục được nghiên cứu, hoàn thiện trước khi trình Quốc hội xem xét. Theo Chủ nhiệm Ủy ban Phan Văn Mãi, các quy định phải bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp và thống nhất với hệ thống pháp luật hiện hành, đồng thời đánh giá đầy đủ những vấn đề liên quan đến quốc phòng, an ninh, quản lý ngoại hối, phòng chống rửa tiền và điều kiện bảo đảm thi hành.

Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh: Tạo lập thị trường, bảo vệ nhà đầu tư
Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi báo cáo thẩm tra.

Một trong những nội dung cần làm rõ là ranh giới giữa giao dịch hàng hóa phái sinh với hoạt động mua bán hàng hóa vật chất giao ngay và các giao dịch thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật chuyên ngành. Việc xác định chính xác phạm vi điều chỉnh sẽ hạn chế chồng chéo trong quản lý, đồng thời tạo điều kiện để các chủ thể lựa chọn phương thức giao dịch phù hợp.

Đối với cơ chế quản lý, cơ quan thẩm tra đề nghị xác định rõ đơn vị chịu trách nhiệm chính, chức năng của từng cơ quan và phương thức phối hợp giám sát liên ngành. Đáng chú ý, việc phát triển thị trường cần dựa trên nguyên tắc tự nguyện, không áp đặt yêu cầu các doanh nghiệp phải thực hiện giao dịch thông qua Sở Giao dịch hàng hóa. Theo ông Phan Văn Mãi, sự can thiệp hành chính có thể làm suy giảm tính cạnh tranh giữa các phương thức giao dịch, đồng thời phát sinh thêm tầng nấc trung gian và chi phí xã hội.

Về mô hình tổ chức, Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị đánh giá kỹ phương án doanh nghiệp nhà nước đối với Sở Giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ. Việc lựa chọn mô hình sở hữu cần đặt trong tương quan với điều kiện phát triển của Việt Nam, bảo đảm tính độc lập, công bằng và ổn định trong vận hành. Các vấn đề về giới hạn sở hữu, đặc biệt là sở hữu nước ngoài, quyền chi phối và nguy cơ xung đột lợi ích cũng cần được xem xét thận trọng.

Thay vì đầu tư dàn trải, cơ quan thẩm tra lưu ý cần tận dụng tối đa hạ tầng sẵn có của thị trường tài chính, đồng thời đặt ra tiêu chuẩn phù hợp về năng lực tài chính, công nghệ và quản trị rủi ro đối với các tổ chức vận hành cũng như thành viên tham gia. Những quy định về ký quỹ, quỹ hỗ trợ thanh toán, giới hạn vị thế, giá tham chiếu, giá thanh toán và giao nhận vật chất cần được thiết kế đủ chặt chẽ để hạn chế nguy cơ mất an toàn hệ thống.

Một vấn đề khác là bảo vệ quyền lợi của người tham gia. Cơ quan thẩm tra đề nghị phân loại nhà đầu tư theo mục đích giao dịch và khả năng nhận diện, chấp nhận rủi ro, từ đó xây dựng cơ chế bảo vệ tương ứng với từng nhóm sản phẩm. Tiền và tài sản của khách hàng, đặc biệt là tài sản ký quỹ, phải được quản lý tách biệt, tránh nguy cơ bị sử dụng sai mục đích hoặc ảnh hưởng bởi những rủi ro phát sinh từ hoạt động của tổ chức trung gian.

Với các giao dịch xuyên biên giới, yêu cầu quản lý còn mở rộng sang việc thẩm định đối tác, giám sát dòng tiền ký quỹ, thanh toán và lưu chuyển dữ liệu. Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị bổ sung cơ chế cảnh báo sớm, kiểm soát hành vi gian lận, thao túng, thâu tóm hoặc sử dụng thông tin nội bộ. Những biện pháp can thiệp khẩn cấp của cơ quan quản lý cần được quy định cụ thể về điều kiện áp dụng, thẩm quyền và thời hạn thực hiện.

Bên cạnh đó, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực phái sinh hàng hóa cũng cần được đánh giá đầy đủ về mức độ rủi ro, trong đó có việc quy định trực tiếp các giới hạn rủi ro tài chính đặc thù trong luật.

Đăng ký đặt báo