Tăng cường kiểm soát từ khâu sản xuất, hoàn thiện dữ liệu truy xuất
Hoạt động sản xuất, kinh doanh và xuất nhập khẩu ngày càng mở rộng, kéo theo những yêu cầu khắt khe hơn đối với việc kiểm soát chất lượng, nguồn gốc và tính hợp pháp của hàng hóa. Trong lĩnh vực nông nghiệp, tình trạng sản xuất nhỏ lẻ, chuỗi cung ứng qua nhiều khâu trung gian cùng những bất cập trong quản lý vật tư đầu vào đang tạo ra không ít kẽ hở để các hành vi gian lận thương mại phát sinh. Trong khi đó, ở hoạt động xuất nhập khẩu, việc lợi dụng xuất xứ Việt Nam để né tránh thuế và các biện pháp phòng vệ thương mại cũng đặt ra thách thức đối với cơ quan quản lý.
Trước thực tế này, ngày 4/11 tại Hà Nội, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Võ Văn Hưng đã chủ trì buổi làm việc với đoàn công tác Ban Chỉ đạo quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả (Ban Chỉ đạo 389 quốc gia) do ông Trần Đức Đông, Chánh Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo 389 quốc gia, làm Trưởng đoàn. Cuộc làm việc tập trung đánh giá tình hình thực hiện nhiệm vụ, nhận diện những bất cập trong quản lý và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả phòng, chống vi phạm.
Cùng thời điểm, trong lĩnh vực xuất nhập khẩu, Cục Hải quan cũng có động thái tăng cường cảnh báo rủi ro đối với những nhóm hàng hóa có nguy cơ bị điều tra về phòng vệ thương mại, gian lận xuất xứ và chuyển tải bất hợp pháp. Hai động thái cho thấy yêu cầu kiểm soát nguồn gốc hàng hóa đang được đặt ra đồng bộ, từ khâu sản xuất, lưu thông trong nước đến hoạt động thương mại quốc tế.
Báo cáo tại buổi làm việc, ông Ngô Hồng Phong, Cục trưởng Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường, cho biết Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã triển khai các nhiệm vụ theo Nghị quyết số 397/NQ-CP của Chính phủ về đấu tranh ngăn chặn, đẩy lùi tình trạng buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ đến năm 2030.
Thông qua Kế hoạch số 460/KH-BNNMT, Bộ đã chỉ đạo các đơn vị chuyên môn tăng cường kiểm tra những lĩnh vực có nguy cơ phát sinh vi phạm, trong đó tập trung vào giống cây trồng, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, sản phẩm chăn nuôi, lâm sản, thủy sản và an toàn thực phẩm. Đây đều là những nhóm hàng có ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sản xuất nông nghiệp, sức khỏe cộng đồng và khả năng cạnh tranh của sản phẩm trên thị trường.
Trong lĩnh vực trồng trọt và bảo vệ thực vật, công tác kiểm tra đã ghi nhận nhiều trường hợp vi phạm liên quan đến vật tư nông nghiệp. Các đơn vị chức năng phối hợp xử lý 14 vụ việc về phân bón, thuốc bảo vệ thực vật giả, nhập lậu, thuộc danh mục cấm hoặc chưa được phép lưu hành. Đồng thời, 15 trường hợp nhập khẩu vật tư và giống cây trồng không đáp ứng yêu cầu chất lượng đã bị xử phạt với tổng số tiền hơn 663 triệu đồng.
Đối với các lĩnh vực chăn nuôi, thú y, lâm nghiệp và thủy sản, việc kiểm soát được triển khai thông qua phối hợp giữa Bộ với lực lượng Công an, Hải quan, Bộ đội Biên phòng và chính quyền địa phương. Trọng tâm là ngăn chặn động vật, sản phẩm động vật nhập lậu; kiểm soát nguồn gốc lâm sản, động vật hoang dã và xử lý các hành vi khai thác thủy sản bất hợp pháp.
Tuy nhiên, theo ông Ngô Hồng Phong, hoạt động kiểm tra, giám sát vẫn gặp nhiều trở ngại do đặc điểm sản xuất nông nghiệp còn phân tán, quy mô nhỏ, địa bàn quản lý rộng nhưng nhân lực tại cơ sở chưa đáp ứng yêu cầu. Bên cạnh đó, việc kiểm soát chất lượng và truy xuất nguồn gốc ở một số khâu chưa thực sự đồng bộ; quá trình trao đổi thông tin giữa các lực lượng chức năng đôi khi còn hạn chế.
Để khắc phục những bất cập này, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang đẩy mạnh hoàn thiện cơ chế quản lý, đồng thời xây dựng và cập nhật các cơ sở dữ liệu chuyên ngành về giống cây trồng, vật tư nông nghiệp, an toàn thực phẩm, lâm nghiệp và thủy sản. Đáng chú ý, hệ thống truy xuất nguồn gốc nông, lâm, thủy sản đã được đưa vào vận hành thử nghiệm và đang tiếp tục được hoàn thiện dữ liệu với sự tham gia của các địa phương, đơn vị chuyên môn.
Việc hình thành hệ thống dữ liệu thống nhất có ý nghĩa quan trọng trong kiểm soát toàn bộ quá trình lưu thông hàng hóa. Khi thông tin về vùng sản xuất, cơ sở chế biến, đơn vị kinh doanh và quá trình vận chuyển được cập nhật đầy đủ, cơ quan quản lý sẽ có thêm căn cứ để xác minh nguồn gốc, nhận diện bất thường và kịp thời phát hiện những hành vi hợp thức hóa hàng hóa không rõ xuất xứ.
Tại buổi làm việc, ông Trần Đức Đông cho rằng cần xác định rõ những vấn đề trọng tâm, trách nhiệm của từng đơn vị và giải pháp thực hiện để nâng cao hiệu quả đấu tranh chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả. Theo ông, do liên quan đến nhiều lĩnh vực quản lý, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện quy định về thú y, thức ăn chăn nuôi, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, lâm sản và khoáng sản; đồng thời đẩy nhanh tiến độ xây dựng cơ sở dữ liệu chuyên ngành phục vụ công tác kiểm tra, giám sát.
Một trong những nguy cơ được ông Trần Đức Đông đặc biệt lưu ý là tình trạng gian lận xuất xứ đối với nông sản, gỗ và sản phẩm gỗ. Việc kiểm soát mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói và hồ sơ chứng minh xuất xứ cần được thực hiện chặt chẽ hơn nhằm ngăn chặn hành vi giả mạo nguồn gốc hoặc lợi dụng hoạt động xuất khẩu để chuyển tải hàng hóa bất hợp pháp.
Bên cạnh đó, công tác quản lý chất cấm trong chăn nuôi, thuốc bảo vệ thực vật và động vật hoang dã thuộc diện kiểm soát theo Công ước CITES cũng cần được tăng cường. Việc giám sát không chỉ dừng ở khâu lưu thông mà cần bao quát cả hoạt động nuôi nhốt, vận chuyển, kinh doanh và xác minh nguồn gốc.
Ngăn chặn gian lận xuất xứ, bảo vệ uy tín hàng hóa Việt Nam
Không chỉ ở thị trường nội địa, nguy cơ gian lận nguồn gốc còn đặt ra thách thức đáng kể đối với hoạt động xuất nhập khẩu. Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu liên tục dịch chuyển, các hành vi lợi dụng xuất xứ Việt Nam để né thuế, tránh biện pháp phòng vệ thương mại hoặc hợp thức hóa hàng hóa từ nước thứ ba đang trở nên phức tạp hơn.
Trước tình hình này, ngày 27/10/2026, Cục Hải quan ban hành Công văn số 23535/CHQ-GSQL gửi các Chi cục Hải quan khu vực, yêu cầu cập nhật danh sách cảnh báo rủi ro đối với hàng hóa xuất nhập khẩu. Văn bản được triển khai trên cơ sở thông báo của Bộ Công Thương tại Công văn số 8744/BCT-PVTM ngày 22/10/2026 về danh sách các sản phẩm có nguy cơ bị điều tra áp dụng biện pháp phòng vệ thương mại, gian lận xuất xứ và chuyển tải bất hợp pháp.
Đây là hoạt động nhằm tiếp tục thực hiện Quyết định số 824/QĐ-TTg ngày 4/7/2019 của Thủ tướng Chính phủ về Đề án tăng cường quản lý nhà nước trong chống lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại và gian lận xuất xứ, cùng Nghị quyết số 119/NQ-CP ngày 31/12/2019 của Chính phủ về các giải pháp cấp bách phòng, chống gian lận xuất xứ và chuyển tải hàng hóa bất hợp pháp.
Theo đó, các Chi cục Hải quan khu vực có trách nhiệm căn cứ chức năng, nhiệm vụ để theo dõi, kiểm soát và chủ động nhận diện dấu hiệu bất thường đối với những lô hàng nằm trong diện cảnh báo. Danh sách lần này bao gồm nhiều nhóm ngành hàng có hoạt động xuất nhập khẩu đáng kể như gỗ và sản phẩm gỗ, sắt thép và các sản phẩm kim loại, vật liệu xây dựng, sản phẩm công nghiệp chế tạo, hóa chất, nhựa và sản phẩm nhựa, xơ sợi, hàng dệt may cùng một số mặt hàng tiêu dùng khác.
Việc cập nhật danh sách cảnh báo không chỉ phục vụ hoạt động quản lý của cơ quan Hải quan mà còn là cơ sở để doanh nghiệp chủ động kiểm tra lại quy trình sản xuất, hoạt động xuất nhập khẩu và hệ thống hồ sơ liên quan. Trong trường hợp phát sinh yêu cầu xác minh, doanh nghiệp cần có đầy đủ chứng từ chứng minh nguồn gốc hợp pháp của nguyên liệu, quá trình sản xuất và xuất xứ thành phẩm.
Thời gian qua, ngành Hải quan đã triển khai nhiều quy trình nghiệp vụ nhằm kiểm tra xuất xứ hàng hóa, qua đó phát hiện và xử lý các trường hợp vi phạm, góp phần ngăn chặn thất thu ngân sách và bảo đảm thực thi pháp luật. Dù vậy, sự phát triển của thương mại điện tử xuyên biên giới, xu hướng dịch chuyển đầu tư và sản xuất giữa các quốc gia đang khiến việc xác minh nguồn gốc hàng hóa trở nên phức tạp hơn. Những hành vi chỉ thực hiện một số công đoạn gia công đơn giản, thay đổi nhãn mác hoặc sử dụng hồ sơ không chính xác để hợp thức hóa xuất xứ đòi hỏi cơ quan chức năng phải nâng cao năng lực giám sát.
Để giải quyết những vấn đề liên quan đến quản lý nguồn gốc hàng hóa, ông Trần Đức Đông cũng đề nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường tăng cường phối hợp với Bộ Y tế, Bộ Công Thương, Bộ Tài chính và các lực lượng thực thi pháp luật, đặc biệt trong quản lý an toàn thực phẩm và kiểm tra chuyên ngành tại cửa khẩu. Việc phân định rõ trách nhiệm, thẩm quyền của từng cơ quan, hướng tới thống nhất đầu mối quản lý an toàn thực phẩm sẽ góp phần hạn chế tình trạng chồng chéo, tạo thuận lợi cho công tác kiểm tra và giám sát.
Về phía Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Thứ trưởng Võ Văn Hưng khẳng định chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả là nhiệm vụ chính trị quan trọng, cần được thực hiện thường xuyên, liên tục và gắn với trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị, người đứng đầu. Thứ trưởng yêu cầu các đơn vị chuyên ngành rà soát toàn diện kết quả thực hiện, nhận diện những vấn đề còn tồn tại và đề xuất giải pháp phù hợp với đặc thù từng lĩnh vực.
Đồng thời, việc nâng cao chất lượng tham mưu, tăng cường kiểm tra, giám sát và phối hợp liên ngành cần được gắn với quá trình hoàn thiện thể chế, đổi mới phương thức quản lý, ứng dụng công nghệ số và phát triển hệ thống truy xuất nguồn gốc. Trước mắt, Bộ sẽ triển khai kế hoạch kiểm tra cao điểm trong tháng 12/2026, hướng tới dịp Tết Dương lịch và Tết Nguyên đán 2027, tập trung vào những địa bàn, cơ sở sản xuất, kinh doanh và mặt hàng tiềm ẩn nhiều rủi ro.
Thứ trưởng Võ Văn Hưng nhấn mạnh: “Thông qua tăng cường phối hợp giữa các cơ quan quản lý, lực lượng chức năng và địa phương, Bộ hướng tới nâng cao hiệu quả phòng ngừa, phát hiện, xử lý vi phạm, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, tạo môi trường kinh doanh lành mạnh và nâng cao uy tín nông lâm thủy sản Việt Nam trên thị trường”.
